Hilebâz diyorlar âzizim amma
Ne hilem var ne de hileciğim var
Kimisine baldan lezizim amma
Kimine zehirden acılığım var

Yüzüm döndürmedim adû taşından
Kaynadı kazanım aşk ataşından
Değirmen yaptırdım çeşmim yaşından
Usta değilim amma suculuğum var

Gâhi usta eyler gâh sucu eyler
Gâhi yara açar gah ilaç eyler
Hasılı dost bizi eğlence eyler
Böyle bir yar ile cilveciğim var

Kimisi Bedevi kimi Hambeli
Kimisi Maliki kimi Sümbülü
Bende Kızılbaşım Allah’ın kulu
Hemi de Güruh’i Nacı’lığim var

Bakın şu zahide ne söylemişler
AGÂHİ Kızılbaş ammâ demişler
Hacca gitmez diye tân eylemişler
Benim ise her gün hacılığım var.

*

Dostlar, Agahi’nin bu deyişindeki son iki beyitine dikkatinizi çekmek istiyorum. Ne diyor Agahi?

Bizim yörede "tân etmek": yermek, kötülemek, ayıplamak gibi anlamlara gelir, bu anlam da kullanılır. Agahi’yi ne diye yermişler, ne diye ayıplayıp tân etmişler: Hacca gitmez diye ayıplayıp, tân etmişler. Peki Agahi buna ne diyor?

Agahi, “benim ise her gün Hacılığım var” yani ben her gün Hacca gider gelirim diyor. Bunu anlamayan ne Alevi hassasiyetini anlar ne de Aleviliği anlar.

Peki, Agahi'nin, "benim ise her gün hacılığım var" yani ben her gün hacı oluyorum demesi hangi anlayışın ürünüdür? Bunun üzerinde düşünmek lazım değil mi?

Aleviler Hakkın insanın gönlünde olduğuna inanırlar; Hak sende sen nerdesin derler. Bunun için Davut Suları "Gönül bir Kabedir yapta ol Hacı" diyor. Gönül Hakkın mekânı olduğu için, bir gönüle girmeyi, bir gönül yapmayı, bir gönül ziyaretini haca gitmek olarak görürler, işte bunun için Agahi "Hacca gitrmez diye tân eylemişler / Benim ise günde hacılığım var" diyor.

Alevi inancına göre İnsan, içinde Hakkın var olduğu nesnedir. Bunun için Nesimi "Mende var iki cihan, Men bu cihana sığmazam" diyor. Bir bütün olarak bu konuyu işlediği Saraynamede Kaygusuz ABDAL, şöyle diyor: “Zira ben suret-i insan olmışam / Bu sarâya insânıla gelmişem / Bu Âdem yüzümde perdemdir benim.” (Sarayname s, 331).  Yunus Emre bu hakikati kendince şöyle söylüyor: “Aşk imandır bize gönül cemâat / Kıblemiz dost yüzü daimdir salat” (sayfa174), “Yunus Hak tecellisini senin yüzünde gördü / Çare yok ayrılma çün sende göründü Hak” (sayfa 118)

Alevi inancına göre insanın yüzü, cemali, gönlündeki güzelliğin aynasıdır. Bu anlayışlarından dolayı, Aleviler ibadet ederken, Cem sırasında her hangi bir yöne dönmezler, birbirlerini cemaline bakacak şekilde, bir birlerine secde etmek için, halaka (dayre) şeklinde oturup, öyle ibadet ederler. Bunun için Aleviler gül banklarında “secde Haktır Âdeme” derler. Bunun için İzet’i, "Ben secdemi nuri cemale kıldım / münkir değilim boşa dönmem duvara" diyor. Alevi inancında her can birbirinin kıblesidir. Bunun için Âşık Mahzunu bir deyişinde "Hem kibledir hem kabedir yar bana" diyor. Pir Sultan ise: "Benim usul boylu Selvi çınarım. yüreğime bir od düştü yanarım / Kıblem sensin yüzüm sana dönerim / Mihrabımdır kaşlarının arası" diyor. Derviş Muhammed’in ise şöyle deyişi ünlüdür: Yedi kere ben bu cihana geldim /Arşta duran iki nişan bendedir /Yerde gökte Tanrı diye ararlar / Biz Hakkı severiz / Hak da bendedir. “ İşte Alevilerin bu anlayışının güzel bir ifadesi olarak, Ruhi Su’da, söylediği bir deyişinde "Benim Kabem insandır" diyor, bu söz, gül banklarda söylenen “secde Haktır âdeme” sözünün farlı bir söylenişidir.

Alevini inancına göre Hak Alevinin gönlündedir ama orada tek başına değildir hâa. Gönülde iki Sultan vardır. Bunlardan biri rahmanidir, biride şeytanidir; kişi bunlardan hangisini besleyip büyütürse o gelişir. Rahmani olanın adı akıldır şeytani olanın adı nefistir; Alevi ereni nefsini parçalayıp aklının egemenliğine verir. Yunus Emre bu konuda şöyle diyor:

"İki sultan durur sâna hâvale / Diler her biri kim mülki âla

Biri rahmânidir can hazretinden / biri şeytanidir garaz yatından" (bakınız A. Gölpınarlı Yunus Emre İş Bankası yayını sayfa 5). Bundan dolayı, Hacı Bektaş’ın temsili resmi olan tabloda kucağında olan arslan gönlündeki nefsi, ceylan ise aklı temsil eder.

Zaman zaman Alevilerin bu anlayışını bilmeyen ham ervah tarafından Alevilerin bu anlayışının eleştirildiğini duyuyorum. Bunun için bu kısa açıklamayı yapmak istedim. Bu konuyu merak edenler Yunus Emre'yi okusunlar, Kaygusuz ABDAL’ın Sarayname’sini okusunlar derim. Ama bazı kişiler, içlerinde ki aşk atı olan akıla değil de, nefis atına binerler, işte bizim görevimiz onları irşad etmeye çalışmaktır.

Alevi kültürü içinde büyüyen insanlar, bu inançlarından dolayı, gönül incitmeme konusunda hassas yetişirler; Alevi’yi Alevi edende bu hassasiyetidir. Bundan dolayı ben hep derim ki Alevilik sadece bir inanç, bir düşünce değil aynı zamanda bir duruştur. Benim hayatımın büyük bir bölümü kimliklerin gizlendiği, herkesin takma isimler taşıdığı, gizli örgütsel yapılar içinde geçti, bu hayatımda kimseye Alevi olup olmadığını sormazdım ama kimin Alevi kültürü içinde yetiştiğini hissederdim; bu hissiyatımda hiç yanılmadığımı gördüm. Eğer genel bir Alevi kimliği aranacaksa, oda burada aranmalıdır diye düşünüyorum. Ben gençliğimde sağ görüşlü olan kişilerle çok kavgalara girmişimdim, dövdüm dövüldüm ama kimseyi aşağılayıp gönül kırdığım vaki değildir, bunun tek nedeni de bu hassasiyetimdir.

Sözlerimi görgü sırasında söylenen bir gülbank ile bitirsem uygun olur sanırım.

“Bismişah Huu Allah huu eyvallah

Secde haktır âdeme seyrangahız âleme, el ele el Hakka deyip geldik bu deme. Hal erenler halidir yol erenler yoludur gafil olmayın canlar, inen ustaz elidir. Ya Hak ya Muhammed ya Ali”

*

“Hararet od dadır sacda değildir
Keramet baştadır taç’da değildir
Her ne arar isen kendinde ara
Kudüs’te Mekke’de hacda değildir”

Aşk ile.

Rıza Aydın. 7 Ocak 2020 Adana