Temel DEMİRER
  29-09-2022 10:24:00

DOSTOYEVSKİ GEÇMİŞ DEĞİL, BUGÜNDÜR![*]

TEMEL DEMİRER

 

"Kendim için

bir köşe yaptım

ve orada yaşadım."[1]

 

"Büyük" sıfatına layık bir yazardı.

"Herkesi öldürüyoruz, sevgili dostum, kimini kurşunlarla, kimi sözlerle, kimini yaptıklarımızla ve kimini de şimdiye kadar yapmadıklarımızla," der ve eklerdi:

"Her şeyi anlıyorum. Ve bu beni öldürecek."

Kanımca "Bir çocuğun ölümünü görmektense evrene geliş biletimi iade etmek isterim," diyen Onu vahşet dünyasını kavraması kahretti ki, tam da bunun için ardı ardına sıralamıştı:

"Şu dünyada kimse gerçeği görmek istemiyor..."

"Böyle bir dünyada dürüst olmak 'budala' olmaktır..."

"Normal şartlarda iyi biriydim, fakat şartlar hiç normal olmadı..."

Bunlar böyle olduğu için de "İnsanları toptan sevmek, ahlâksızlıktır," diye haykırırdı Fyodor Mihalyoviç Dostoyevski!

* * * * *

Stefan Zweig'ın, "Dostoyevski'nin kahramanları ateşli ve coşkundurlar; bu bayağı dünyayı olduğu gibi kabul etmek istemezler, hayatlarından memnun değildirler, hayatı küçümserler ve gerçek bir hayata ulaşmaya çalışırlar; gayeleri vatandaş veya insan olmak değildir; her birinde, bütün alçakgönüllülüğüne rağmen bir kurtarıcı olmaktan ileri gelen tehlikeli bir gururun kıvılcımı parıldamaktadır," diye tarif ettiği O, yalın ve çıplaktı; tutkulu ve marjinaldi; derine dokunurdu ilmek ilmek işleyip oluşturduğu karakter çözümlemeleriyle.

Yeraltından gün yüzüne çıkan duyguları, sayfalara yansıtıp; ahlâksal, dinsel, siyasal konuları etkileyici bir dille ak kâğıda geçirmişti...

Tomris Uyar'ın çalışma masasında bir resimken; yazıyı ve yalnızlığı simgeleyen O, modern psikolojinin temelinde harcı olan yazardı.

Yapıtlarında ele aldığı konular, işlediği kurgular, karakterleriyle insan olmanın doğasını öğretip, çözümlerdi.

Kendisinden sonraki birçok yazarı etkileyip, iz bırakırken; yapıtlarıyla insan(lık)ı düşünmeye yönelmişti.

Hayata, insanlığa, aşka, vicdana, psikolojiye, taşralılığa, savaşa yani canlıları ilgilendiren çok önemli konulara dair söylerken; insanı, ona ait her şeyi en küçük ayrıntısına kadar analiz edip, insanın haritasını çizmişti sanki.

Kimilerine "abartı" gibi gelse de, tüm zamanların en iyi yazarlardandı. Romanın nasıl yazılacağını gösteren edebiyatçıydı. Kişileri, tiplemeleri, karakterleri, kurgularıyla edebi açıdan kusursuza romanlar kaleme almıştı.

Uyumsuz yaşamanın anlatıcısı Dostoyevski, yaşadığı zamanın ağrısını bilerek, duyarak, hissederek yeryüzü cennetinde insanın cehennemini anlatırken Mihail M. Bakhtin şunlara dikkat çekerdi:

"Dostoyevski'nin sesi, yarattığı şu ya da bu karakterin sesiyle iç içe geçip kaynaşır; bazılarına göre, tüm bu ideolojik seslerin kendine özgü bir sentezidir; bazıları da tüm bu diğer seslerin Dostoyevski'nin sesini bastırdığını savunur."[2]

Nihayetinde dedim ya; Dostoyevski'yi en güzel Stefan Zweig tanımladı: "Bütün insanlığın son sınırı Dostoyevski değilse hiç kimsedir!"

Jorge Luis Borges ise, "Aşkı ilk defa yaşamak gibi, denizi ilk defa görmek gibi, Dostoyevski'yi keşfetmek de insanın hayatında önemli bir tarihtir," derken; Cemal Süreya da bu görüşü pekiştirir gibidir, "Aslında ikinci bir doğum tarihim de var benim: 1943. Dostoyevski'yi okudum, ondan sonra hiç huzur kalmadı bende. Beni edebiyata, şiire iten şeylerde tuhaf bir şekilde en çok bir romancının, Dostoyevski'nin etkisini buluyorum," satırlarıdır.

* * * * *

Kolay mı? Toplumsal eleştiri ekseninde insan(lık) hâlleri çözümleyerek, tasvir ederdi...

Mesela -sanki bugünü(müzü) anlatırcasına- "Bu devir, sıradan insanın en parlak zamanı; duygusuzluğun, bilgisizliğin, tembelliğin yeteneksizliğin, hazıra konmak isteyen bir kuşağın devridir. Kimse bir şeyin üzerinde durup düşünmüyor. Kendisine bir ülkü edinen çok az. Umutlu birisi çıkıp iki ağaç dikse herkes gülüyor; 'Yahu bu ağaç büyüyünceye kadar yaşayacak mısın sen?'

Öte yanda iyilik isteyenler, insanlığın bin yıl sonraki geleceğini kendilerine dert ediniyorlar.

İnsanları birbirlerine bağlayan ülkü tümden yitti, kayıplara karıştı.

Herkes, yarın sabah çekip gidecekleri bir handaymış gibi yaşıyor. Herkes kendini düşünüyor, kendisi kapabileceği kadar kapsın, geride kalanlar isterse açlıktan, soğuktan ölsün, vız geliyor."[3]

Ya da "İnanır mısınız, tek istedikleri tam anlamıyla kişiliksiz olmak... Kişiliksiz olmaktan haz duyuyorlar! Yeter ki kendileri olmasınlar, yeter ki kendi kendilerine benzemesinler... Bunun adına da en ileri gelişmişlik diyorlar..."[4]

Veya "Gökyüzü öyle yıldızlı, öyle berraktı ki, onu gören kendine sormadan edemezdi: Nasıl oluyor da böyle bir göğün altında türlü türlü suratsız, kaprisli insan yaşayabiliyor?"[5]

Sonra da "Her şeyden önce kendine yalan söyleme. Kendi kendine yalan söyleyip yalanını ciddiye alan insan; sonunda ne kendine, ne de çevresine gerçeği seçemez olur, böylece hem kendisine, hem de başkalarına saygısızlık eder,"[6] ifadelerindeki üzere...

* * * * *

'İnsancıklar', 'Beyaz Geceler', 'İkiz', 'Yufka Yürek', 'Ölüler Evinden Notlar', 'Yeraltından Notlar', 'Suç ve Ceza' ve 'Karamazov Kardeşler'in yazarı Dostoyevski'yi kılavuz alanlardan biri de Franz Kafka'dır. Tıpkı "Psikoloji hakkında bana herhangi bir şey öğreten biri varsa o da Dostoyevski'dir," diyen Friedrich  Nietzsche gibi, O da saklamamıştı hayranlığını.

İnsan(lık)ın böcekleşme tehlikesine değgin bir endişeyi, korkuyu hatırlatan Dostoyevski'nin kahramanları böcekleşmeye direnirlerken; 'Öteki'[7] romanının ana karakteri 9. dereceden bir memur Bay Golyadkin (Yakov Petroviç) üzerinden bireyin kendine yabancılaşması, ötekileşmesi, parçalanmış hasta birine dönüşmesi sorununa dikkat çekmişti.

Zaafları, negatifleri ustaca sergileyen yazar, çözümünde ipuçlarını verirken; "İnsan, özgür bir varlık olarak kötüden sorumludur. Kötü olan her şeyle mücadele edilmelidir," der.

Gerek yaşadığı devrin Rusya'sını anlatma yeteneği, gerek insan psikolojisinin derinlerine inebilme becerisi, gerekse çağları aşan diliyle günümüzde hâlâ bir edebiyat dâhisi olarak adlandırılması ya da "Edebiyat otoritelerinin onu bir dönüm noktası olarak kendisinden önce gelen roman sanatını allak bullak eden bir yazar olarak değerlendirmesi"[8] boşuna değildir.

'Yeraltından Notlar'ı[9] dünya yazınının başyapıtlarından biri sayılır; emeğinde evrensel insan(lık) sorularını soran, yerleşik çürük değerleri, ahlâk anlayışını yerden yere vuran Dostoyevski günümüzü de aydınlatabilip, "Anlatılan senin hikâyendir," diyen bir kalemdir hâlâ.

Onun ölümsüz yapıtlarında her okuyuş "yeni" bir okuyuşken; hem tinsel hem de maddesel ilişkilerdeki değişimin romancısıdır O.

* * * * *

Diyeceklerimi Onun çarpıcı hatırlatmalarıyla sonlayayım:

"Bilgisizlik, soytarılığın bir çeşididir"...

"Başkalarının zavallılığına bakıp kendi hâline şükredenlerden tiksiniyorum"...

"Yalnız kalsanız bile benzemeyin başkalarına!"...

"İnsanlar zenginleştikçe, dünyadaki mutluluk azaldı"...

"Mutsuz olup bilmek, mutlu olup aptal yerine konmaktan daha iyidir"...

"Vicdanı temiz olmayanın, anlayışı da kıttır"...

"Kişiliğinizi geliştirmek için, çocuklarla vakit geçirin"...

"Yalan söyleyerek dünyanın öbür ucuna gidersin ama geri dönemezsin"...

"Basit görüşlü, koyun düşünceli insanlar yalnızca başarıya taparlar"...

"Kimi zaman insanda 'hayvanca' bir zalimlik olduğundan dem vurulur, ama hayvanlara yapılan korkunç bir haksızlık, bir hakarettir bu. Bir hayvan asla insan gibi zalim olamaz; böylesine ustalıklı, böylesine sanatsal bir zalimlik insanda olur sadece"...

"Umursamaz adamın, berbat bir korkudan başka hiçbir inancı yoktur"...

"Korku, yalan doğurur"...

"Cehennem, insan yüreğinde sevginin bittiği yerdir"...

"Doğada gülünç hiçbir şey yoktur"...

"Kimi zaman böyle olur; sözler hiçbir işe yaramaz"...

"Dünyada gerçeği konuşmak kadar zor, yalakalık yapmak kadar kolay bir şey yoktur"...

"Bir toplumda hırsızlar, katiller, serseriler rahat dolaşıyor ve iş yapıyorsa o toplum iyi yönetilmiyordur"...

"İktidar, eğilip onu alma cesaretini gösterenlere verilir. Bir tek şey söz konusudur burada: Cesaret!"

* * * * *

Yapıtlarının bugün de (Rusya'nın Ukrayna'ya saldırısı bahane edilerek) yasaklanmaya kalkışılmasının gerçek nedeni, O'nun bu duruşu değil midir?

 

3 Mayıs 2022, 14:03:47, İstanbul.

 

N O T L A R

[*] Ümüş Eylül Kültür-Sanat Dergisi, No:45, Ekim-Kasım-Aralık 2022...

[1] Fyodor Mihailoviç Dostoyevski, Delikanlı, çev: Melih Zindancı, Amfora Yay., 2006.

[2] Mihail M. Bakhtin, Dostoyevski Poetikasının Sorunları, çev: Cem Soydemir, Metis Yay., 2004.

[3] Fyodor Mihalyoviç Dostoyevski, Budala, çev: Ayhan AktarGüven Yay., 2008.

[4] Fyodor Mihalyoviç Dostoyevski, Suç ve Ceza, çev: Mazlum Beyhan, Türkiye İş Bankası Yay., 2014.

[5] Fyodor Mihalyoviç Dostoyevski, Beyaz Geceler, çev: Barış Zeren, Türkiye İş Bankası Kültür Yay., 2020.

[6] Fyodor Mihalyoviç Dostoyevski, Karamazov Kardeşler, çev: Nihal Yalaza Taluy, Türkiye İş Bankası Kültür Yay., 2017.

[7] Fyodor Mihalyoviç Dostoyevski, Öteki, çev: Serpil Demirci, Öteki Yay., 2016

[8] Hicri İzgören, "200 Yaşında Bir Delikanlı", Yeni Yaşam, 16 Aralık 2021, s.2.

[9] Fyodor Mihalyoviç Dostoyevski, Yeraltından Notlar, çev: Metin Celâl, Oda Yay., 2015.

 

 

  Bu yazı 2425 defa okunmuştur.
  FACEBOOK YORUM
Yorum
  YAZARIN DİĞER YAZILARI
PUAN DURUMU
Takım O G M B A Y P AV
1 Galatasaray 19 14 2 3 38 14 45 +24
2 Fenerbahçe 19 13 4 2 46 22 41 +24
3 Başakşehir FK 19 11 4 4 30 20 37 +10
4 Beşiktaş 18 10 3 5 34 21 35 +13
5 Trabzonspor 19 10 4 5 30 25 35 +5
6 Adana Demirspor 19 9 3 7 37 20 34 +17
7 Konyaspor 19 6 4 9 24 19 27 +5
8 Kayserispor 19 8 9 2 28 27 26 +1
9 Alanyaspor 19 6 6 7 32 33 25 -1
10 Fatih Karagümrük 19 5 7 7 40 39 22 +1
11 MKE Ankaragücü 19 6 9 4 24 29 22 -5
12 Giresunspor 19 5 8 6 19 29 21 -10
13 Gaziantep FK 19 4 8 7 25 28 19 -3
14 Kasımpaşa 19 5 10 4 21 34 19 -13
15 Antalyaspor 18 5 10 3 23 31 18 -8
16 Sivasspor 19 4 9 6 21 29 18 -8
17 Hatayspor 18 4 9 5 15 33 17 -18
18 İstanbulspor 19 4 12 3 18 40 15 -22
19 Ümraniyespor 19 3 11 5 22 34 14 -12
Takım O G M B A Y P AV
1 Eyüpspor 20 12 3 5 27 15 41 +12
2 Samsunspor 20 10 2 8 34 17 38 +17
3 Keçiörengücü 20 10 4 6 32 23 36 +9
4 Bodrumspor 20 10 5 5 32 20 35 +12
5 Pendikspor 20 9 4 7 29 14 34 +15
6 Çaykur Rizespor 20 8 2 10 27 15 34 +12
7 Bandırmaspor 19 9 3 7 31 24 34 +7
8 Boluspor 20 9 5 6 24 22 33 +2
9 Sakaryaspor 20 10 9 1 31 30 31 +1
10 Manisa FK 19 7 5 7 24 24 28 0
11 Göztepe 20 8 8 3 18 16 27 +2
12 Adanaspor 20 5 8 7 30 32 22 -2
13 Altay 20 5 8 7 22 26 19 -4
14 Tuzlaspor 20 5 11 4 22 30 19 -8
15 Erzurumspor FK 20 5 9 6 21 30 18 -9
16 Altınordu 20 4 12 4 18 34 16 -16
17 Yeni Malatyaspor 20 3 10 7 19 33 13 -14
18 Denizlispor 20 4 13 3 19 38 12 -19
19 Gençlerbirliği 20 2 14 4 24 41 10 -17
Takım O G M B A Y P AV
1 Kocaelispor 21 13 2 6 42 21 45 +21
2 Bucaspor 1928 21 12 3 6 34 12 42 +22
3 1461 Trabzon FK 21 12 3 6 27 13 42 +14
4 İskenderunspor A.Ş. 21 11 4 6 31 19 39 +12
5 Van Spor FK 21 11 4 6 30 18 39 +12
6 Karacabey Belediye Spor 21 9 3 9 26 17 36 +9
7 Ankara Demirspor 21 9 5 7 31 16 34 +15
8 Zonguldak Kömürspor 21 10 7 4 25 25 34 0
9 Serik Belediyespor 21 9 5 7 31 24 31 +7
10 Kırklarelispor 21 7 5 9 22 18 30 +4
11 Sarıyer 21 5 7 9 24 30 24 -6
12 Etimesgut Belediyespor 21 6 9 6 22 29 24 -7
13 Kastamonuspor 21 6 10 5 20 27 23 -7
14 Fethiyespor 21 6 11 4 22 33 22 -11
15 Kırşehir FSK 21 4 8 9 18 25 21 -7
16 Adıyaman FK 21 4 9 8 21 27 20 -6
17 Uşak Spor 21 4 13 4 16 33 16 -17
18 Balıkesirspor 21 4 12 5 15 30 14 -15
19 Diyarbekir Spor 21 2 12 7 17 36 13 -19
20 Pazarspor 21 1 13 7 12 33 10 -21
Takım O G M B A Y P AV
1 Yeni Mersin İY 19 13 2 4 26 10 43 +16
2 52 Orduspor FK 19 11 3 5 30 17 38 +13
3 Karaköprü Belediyespor 19 10 4 5 25 14 35 +11
4 Karşıyaka 19 9 4 6 23 12 33 +11
5 Belediye Derincespor 19 9 4 6 25 21 33 +4
6 Belediye Kütahyaspor 19 8 3 8 26 18 32 +8
7 Nevşehir Belediyespor 19 8 5 6 27 23 30 +4
8 Hacettepe 1945 19 8 6 5 30 23 29 +7
9 Ağrı 1970 Spor 19 7 5 7 18 14 28 +4
10 Çatalcaspor 19 6 8 5 24 22 23 +2
11 1922 Konyaspor 19 6 10 3 22 29 21 -7
12 Elazığspor 19 5 8 6 19 28 21 -9
13 1954 Kelkit Bld.Spor 19 3 6 10 14 18 19 -4
14 Amasyaspor 1968 Futbol Kulübü 19 4 9 6 16 24 18 -8
15 Edirnespor 19 5 13 1 15 29 16 -14
16 Yomraspor 19 3 10 6 13 22 15 -9
17 Şile Yıldızspor 19 2 8 9 15 26 15 -11
18 Eskişehirspor 19 3 12 4 21 39 13 -18
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 27/01/2023 Beşiktaş vs Alanyaspor
 28/01/2023 Sivasspor vs Adana Demirspor
 28/01/2023 Hatayspor vs Trabzonspor
 28/01/2023 MKE Ankaragücü vs Gaziantep FK
 28/01/2023 Antalyaspor vs Ümraniyespor
 28/01/2023 Giresunspor vs Galatasaray
 29/01/2023 İstanbulspor vs Kayserispor
 29/01/2023 Başakşehir FK vs Konyaspor
 29/01/2023 Fenerbahçe vs Kasımpaşa
 31/01/2023 Fatih Karagümrük - Beşiktaş Beşiktaş ligdeki son 5 maçında hiç kaybetmedi  Beşiktaş yenilmez
 01/02/2023 Gaziantep FK - Hatayspor Hatayspor ligdeki son 5 maçında hiç kazanamadı  Gaziantep FK yenilmez
 01/02/2023 Gaziantep FK - Hatayspor Gaziantep FK ligdeki son 9 maçında hiç kazanamadı  Hatayspor yenilmez
 01/02/2023 Trabzonspor - Antalyaspor Trabzonspor ligde evindeki son 10 maçında hiç kaybetmedi  Trabzonspor yenilmez
 01/02/2023 Galatasaray - Ümraniyespor Galatasaray ligdeki son 10 maçında hiç kaybetmedi  Galatasaray yenilmez
 01/02/2023 Trabzonspor - Antalyaspor Antalyaspor ligdeki son 6 maçında hiç kazanamadı  Trabzonspor yenilmez
 02/02/2023 Konyaspor - İstanbulspor Konyaspor ligde evindeki son 6 maçında hiç kazanamadı  İstanbulspor yenilmez
 02/02/2023 Adana Demirspor - Fenerbahçe Adana Demirspor ligde evindeki son 9 maçında hiç kaybetmedi  Adana Demirspor yenilmez
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 27/01/2023 Göztepe vs Bandırmaspor
 28/01/2023 Tuzlaspor vs Sakaryaspor
 28/01/2023 Altınordu vs Boluspor
 28/01/2023 Pendikspor vs Gençlerbirliği
 29/01/2023 Adanaspor vs Bodrumspor
 29/01/2023 Keçiörengücü vs Altay
 29/01/2023 Yeni Malatyaspor vs Eyüpspor
 29/01/2023 Denizlispor vs Manisa FK
 30/01/2023 Samsunspor vs Erzurumspor FK
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 29/01/2023 Adıyaman FK vs Zonguldak Kömürspor
 29/01/2023 Balıkesirspor vs Karacabey Belediye Spor
 29/01/2023 Bucaspor 1928 vs Kastamonuspor
 29/01/2023 Fethiyespor vs İskenderunspor A.Ş.
 29/01/2023 Kırklarelispor vs Kırşehir Futbol Spor Kulübü
 29/01/2023 Pazarspor vs Diyarbekir Spor
 29/01/2023 Sarıyer vs Ankara Demirspor
 29/01/2023 Serik Belediyespor vs Kocaelispor
 29/01/2023 Uşak Spor vs Etimesgut Belediyespor
 29/01/2023 1461 Trabzon FK vs Van Spor FK
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 28/01/2023 Çatalcaspor vs Yeni Mersin İdman Yurdu
 28/01/2023 Karşıyaka vs 1922 Konyaspor
 29/01/2023 Amasyaspor 1968 Futbol Kulübü vs Elazığspor
 29/01/2023 Ağrı 1970 Spor vs Belediye Kütahyaspor
 29/01/2023 Eskişehirspor vs Şile Yıldızspor
 29/01/2023 Karaköprü Belediyespor vs Hacettepe 1945
 29/01/2023 Yomraspor vs Nevşehir Belediyespor
 29/01/2023 1954 Kelkit Bld.Spor vs Belediye Derincespor
 29/01/2023 52 Orduspor FK vs Edirnespor
 29/01/2023 Eskişehirspor - Şile Yıldızspor Şile Yıldızspor ligde deplasmandaki son 9 maçında hiç kazanamadı  Eskişehirspor yenilmez
HABER ARŞİVİ
GAZETEMİZ
Tüm Anketler
Web sitemize nasıl ulaştınız?
ŞANS OYUNLARI
BİZİ TAKİP EDİN
  • YUKARI