SİBEL ÖZBUDUN-TEMEL DEMİRER

“Gerçeği söylemek ve

yalanları gözler önüne sermek

aydınların sorumluluğudur.”

‘Bağımlılık Okulu’ olarak tanınan, “bağımlı ülkelerin büyüme kapasitesinin bağımsız olamayacağı”nı savunan ekolün Marksist düşünürlerindendi…

“Emperyalizm”, “sömürgecilik”, “siyasal İslamcılık”, “Avrupamerkezcilik”, “eşitsiz gelişim” alanlarında dikkate değer tartışmalarda yer almış bir isimdi…

Yazarlığı, teorisyenliği yanında militan sosyalist kimliğiyle de tanınan bir simaydı. 87 yaşına kadar dolu dolu yaşadı, aktif ve gezgin yaşamında durmak bilmedi…

Ona ilişkin “son” haberi, Fikret (Başkaya) Hoca’dan aldım:

“6 Ağustos Pazartesi. Saat 23.30 da Senegalli dostum Chérif Salif SY’dan kısa bir not ulaştı. Samir Amin’in sağlık durumunun kötüleştiğini, Paris’te bir hastaneye kaldırıldığını haber veriyordu. Hemen eşi Isabelle’i aradım… Isabelle sorularıma tuhaf cevaplar veriyordu… Chérif’e durum hakkında Isabelle’den tatmin edici bilgi alamadığımı söyledim… Chérif, aslında Isabelle’in sağlık durumunun da pek iyi olmadığını söyledi… İki gün sonra Chérif’ten bir mail daha ulaştı. Samir Amin’in bilincinin açıldığını, reaksiyon verdiğini ama durumun kritik olmaya devam ettiğini söylüyordu… Ve 12 Ağustos akşam saat 21.20 de Chériff, Samir’in saat 16.18’de aramızdan ayrıldığını duyurdu…”

* * * * *

Kimileri “abartılı” bulsa da, Onun dedikleri ve kaybı önemlidir…

“Mısır’daki Müslüman Kardeşler’den veya Türkiye’deki AKP’den. Bunlar sadece Müslüman veya İslami partiler değil bana göre. Sosyal ve ekonomik meselelerde geri bir pozisyonları da var. İşçi hareketine, grevlere, küçük çiftçinin direnişine karşılar... Tunus’taki Nahda da böyle. Bu gerici partilerin ilerici bir toplum amacı olamaz,” diyen Samir Amin gerçek bir entelektüeldi; AKP’nin ilk günlerinden beri her fırsatta “AKP benim kafamdaki sol politikaları uyguluyor” diyen Murat Belge’gillerden değildi.

10 Ocak 2016 ‘Barış İçin Akademisyenler’ bildirisine imza vermişti…

* * * * *

“Kapitalizmin, 1975 yılında doların altına dönüştürülebilirliğinin son bulmasıyla başlamış olan, uzun ve sistematik krizini yaşıyoruz. Bu, 2008 yılında yaşanan meşhur mali krizin bir benzeri değil. Bu, tekelci kapitalizmin kırk yıl önce başlamış ve halen devam etmekte olan uzun sistematik krizidir... Krizden çıkış yolu yok; tek çıkış yolu, kapitalizmin kendisinden çıkmak. Başka bir olası çözüm yok. Kapitalizm ölmek üzere olan bir sistem olarak görülmelidir. Hayatta kalmak için yıkıma ve savaşlara yönelmektedir. Bir alternatifimiz var, o da sosyalizm,” değerlendirmesini yapan Samir Amin, “Mao, gerçekte var olan (yani doğallığında emperyalist) kapitalizmin üç kıtanın (Asya, Afrika ve Latin Amerika’dan oluşan çeper-dünya nüfusunun yüzde 85’ini oluşturan bir azınlık!) halklarına sunacak hiçbir şeyi olmadığını ve güney’in bir ‘fırtına bölgesi’, kapitalizmi aşacak sosyalizme doğru devrimci gelişmeler doğurma potansiyeline (ancak yalnızca potansiyeline) sahip bir sürekli başkaldırı bölgesi olduğunu söylerken hatalı değildi,” diye eklerdi.

Bu kadar da değil!

“Totalitarizm hȃlȃ ‘yumuşak’ olsa da, kurbanları - işçi sınıfının ve dünya halklarının büyük çoğunluğu - isyan eder etmez son derece büyük bir şiddete başvurmak için her daim hazırdır,” vurgusuyla O eklerdi:

“İşçi sınıfının ve dünya halklarının Enternasyonalini yeniden inşa etmek zorundayız”!

* * * * *

Üçüncü dünya (çevre) ülkelerinin kapitalist emperyalizmden kopmadan bir geleceklerinin olamayacağı, emperyalizmin kurumsal yapılarının tahakkümünün mutlaka kırılması gerektiğinin altını ısrarla çizen Samir Amin, baştan beri politik İslam’ı kesin bir şekilde reddetmiştir. O, dünyayı ve toplumu bir kültürler ve dinler çatışması şeklinde okuyan yaklaşımı mahkûm ediyordu.

Onu bağımlılık teorisinde öne çıkaran yapıtı Dünya Ölçeğinde Birikim’de (1970), kaynakların merkezdeki ülkeleri daha da zengin etmek için çevredeki ülkelerden nasıl aktığını gösterirken; ‘Bağımlılık Okulu’nun yaratıcılarından, önemli figürlerinden biri olarak geçti tarihe.

Küresel kuzey ve güney ya da merkez/çevre (core-periphery) arasındaki eşitsizlikleri, daha evrensel bir yaklaşımla ele alıp, soru(n)larını tespit eden Samir Amin’in,  ‘Liberal Virüs’, ‘Avrupamerkezcilik: Bir İdeolojinin Eleştirisi’, ‘Emperyalizm ve Eşitsiz Gelişme’ başlıklı yapıtları çok önemliydi.

Dünya sisteminin analizine kafa yoran Marksist kuramcılardan olması yanında, Avrupamerkezcilik saptamaları da çok önemliydi Onun.

Samir Amin, özellikle de Avrupamerkezcilik (1988) kitabıyla, Edward Said gibi, Avrupa kültürünün, perspektifinin merkeze alınmasına itiraz etmiş, kapitalizmle ilişki içinde gelişen “kültürel fark” politikalarının yeni oryantalizm anlayışını desteklendiği eleştirisini yapmıştı. Avrupamerkezciliği çözümlerken dil, edebiyat, kültür ve tarih alanlarından veriler kullanıyor ve Avrupa’nın kapitalizmin zaferini ilan etmesinden bu yana, kendi konumunu tanımlamak üzere inşa ettiği bir “bilinçlenme şekli” olarak görüyordu. Bu bilinç, hem kapitalizmin gerçek yapısını gözden saklamakta, hem de kapitalizmin ortaya çıkış şeklini gizleyerek Batı’ya özgü bir olgu olarak anlaşılmasına varmaktaydı. Ayrıca bu ikili coğrafi bakış, merkez olan Avrupa’nın çevre üzerindeki baskısını görünmezleştirmekteydi.

Avrupamerkezcilik, modern kapitalizmden ayrı düşünülemez ve onun yayılmasının ideolojik araçlarından biridir. Ayrıca çoğu kez, açık biçimde fark edilmeyecek şekilde Avrupa düşünüşünde gömülü olarak yer etmiş durumdadır. Sosyal bilimlerin kendine has bağımsız alanlar olarak ortaya çıkması ile kapitalist Avrupa’nın geniş dünya coğrafyasına yayılması ile örtüşmesi söz konusudur. Sosyal bilimler beş farklı biçimde Avrupamerkezcilik yapmaktadır. Bunlar (1) tarih yazımı, (2) evrenselcilik, (3) Batı medeniyeti, (4) oryantalizm, (5) ilerlemeci fikirler olarak sıralanabilir. Amin, böylece modernleşme ile bir hesaplaşmaya da girmiş olur. Kapitalizmin “dünya sistemi” kuruldukça, toplumlar ve bölgeler arasındaki eşitsizlikler git gide artmış ve aşılması olanaksız bir kutuplaşma ortaya çıkmıştı. Avrupamerkezcilik söz konusu uçurumun meşrulaşmasını sağlamak niyetli bir uydurma ideolojidir Samir Amin’e göre. O, bu ideolojinin en başta, kapitalist üretim tarzının özündeki adaletsizliği, eşitsizliği gizlemek amaçlı olarak işlediğini iddia ederdi.

* * * * *

 “Samir Amin. Marx için kıyısı olmayan, derdi… Aslında Samir’in de kıyısı yoktu… Gerçeğin, [hakikâtin] bütünde olduğunu biliyordu. O bir uzman değildi, bir iktisatçı, tarihçi, sosyolog, antropolog, politolog, filozof… değildi… Aynı Marx gibi bunların üstünde/ötesinde konumlanmıştı… Aksi halde Samir Amin diye müstesna bir figür olmazdı… Verimli yaşamını Marksizmi ve sosyal düşünceyi zenginleştirmeye, ezilen ve sömürülen sınıfların kurtuluşuna [emansipasyonuna] adadı… Dolayısıyla, Büyük İnsanlığın neyi kaybettiğini söylemeye gerek yok…”

Özetle “O, bir Marksolog değil, bir Marksistti. Onu, dönemin birçok teorisyeninden ayıran, onun Marx’tan hareket etme ama Marx’da durmama ilkesiydi… Yaşamının geri kalanını Marksist düşünceyi zenginleştirmeye adadı. Her şeye rağmen Marx’da daha az olsa da, Batı Marksizmi’nin Avrupa-merkezcilikle malûl olduğunu düşünüyordu…”

Elbette Ona “Çağdaş Marx”^[10] demek yanılgısına düşecek değiliz; ancak, “Samir Amin ve başka birçok sömürge sosyalisti, kendi ülkelerinin yolunu Marx’ın ve Lenin’in olmadığı bir ‘sosyalizm teorisi’ ile aydınlatmayı deniyorlardı. Özellikle Afrikalı devrimciler, elbette Marx’ı saygıyla selamlıyorlar, ama başta ‘sınıf mücadelesi teorisi’ olmak üzere, onun temel tezlerinin kendi devrimlerinde bir işe yaramayacağını düşünüyorlardı”;^[11] veya  “Hiç lafı dolaştırmadan söyleyelim. Samir Amin bir ölçüde Üçüncü Dünyacı, bir ölçüde Maoist, bir ölçüde de proleter devrimcilikten çok ulusal kurtuluşçu olduğu için bizce Marksizmi epeyce ciddi kusurlarla malûldü”^[12] türünden bir değerlendirmenin de muhatabı olmadığından eminiz.

* * * * *

Prof. Dr. Korkut Boratav’ın, “Ezilen halkların kılavuzuydu. Marksist bir perspektifle özgün bir bakışı bizlere sundu,” notunu düştüğü Samir Amin, Marksizme katkısıyla dünya halklarına ciddi bir külliyat bıraktı. Özellikle Üçüncü Dünya üzerine teorileri ve Üçüncü Dünya’nın emperyalizmle mücadelesi konusunda ürettikleriyle çok önemli bir boşluğu doldurdu…

“Kapitalizme ve emperyalizme karşı yeni bir Enternasyonal öneren Samir Amin’in çağrısının ana mesajı şudur: Çağdaş emperyalist kapitalizm, sürdürülemeyecek özellikler kazanmıştır. Bugünkü sistem-karşıtı muhalefet yetersizdir. Kapitalizme karşı önce direnmek; sonra da ona son vermek için örgütlü, kolektif bir müdahale gerekmektedir. Bu örgütlenme İşçilerin ve Dünya Halklarının Enternasyonali biçiminde oluşmalıdır.

Amin’in bu önerisi iki doğrultuda Leninist özellikler taşıyor. Birinci olarak, kapitalizme son vermeyi hedefleyen bilinçli, örgütlü bir müdahalenin gereğini vurgulamakta; böylece ‘üretim güçlerinin gelişimi sonunda kapitalizmin kendiliğinden ve zorunlu olarak son bulacağı’ öngörüsüne dayalı teknolojik deterministlerden ayrılmaktadır.

İkinci olarak Amin’e göre, cinsiyet, kimlik ayrımlarına karşı çıkan; çok-kültürlülüğü, özgün halkları temsil eden akımlar kapitalizmle uzlaşma içindedir. ‘Yeni sol’un Avrupa’daki bugünkü uzantıları olan SYRIZA, PODEMOS, Melenchon-türü ‘radikal’ muhalefetler etkisiz kalmaya mahkûmdur. Leninist partileşmeye ‘antidemokratik’ olduğu bahanesi ile karşı çıkan yatay örgütlenmeler ise yetersizdir.

Kapitalizmin sonu, bu tespitlere göre, ‘Kuzey’de, sınıf mücadelesine dayalı geleneksel devrimci örgütlenmelerin gelişimine; ‘Üçüncü Dünya’da ise dinci gericiliğe savrulmuş olan halkların ilerici, anti-emperyalist mücadele deneyimlerinin canlanmasına bağlıdır. Zira, Samir Amin’in 1978’deki sözleriyle, ‘Leninizme göre… ulusal kurtuluş hareketleri, dünya sosyalist devriminin tamamlayıcı bir parçasıdır.’

İşçilerin ve Dünya Halklarının Enternasyonali çağrısının iki ayağı, Samir Amin’in bu değerlendirmesini kırk yıl sonra da koruduğunu gösteriyor.”

Özetle O, “geleceğin her zaman açık olduğunu” savunanlardandı. ‘Kapitalizmden Uygarlığa’ yapıtında “Analizimi ve önermelerimi üzerine kurduğum çelişki diyalektiği, ‘geleceğin her zaman açık’ olduğu, ‘tarihin kendisinden önce tarihin yasalarının’ olmadığı ve geleceğin henüz yaşanmamış olduğu anlamına gelir” diyordu.

Karl Marx’ın ünlü, “Dünyayı anlamak yeterli değildir, asıl olan onu değiştirmektir,” tezine sahip çıkarken de “inşa etmek” için yola çıkanların yanı sıra, hepimize görev düştüğünü vurguluyor, “daha mütevazı biçimde bilincimiz elverdiği ölçüde kendisine katkı sunmak istediğimiz bir gelecek hayalini” savunuyordu…

Samir Amin, “Çağdaş kapitalizm, artık yalnızca bir sömürü ve emeğin bastırılması rejimi değildir, insanlığın düşmanı haline gelmiş durumdadır” diyordu.

Olumlu hiçbir yanı kalmayan, çürümüşlüğü birikimin yıkıcı boyutları tarafından belirlenen kapitalizmin gününü doldurmuş olduğunun kabul edilmesinin gerektiğini savundu hep O.

Örneğin son metinlerinden birinde, ‘Komünist Manifesto’dan alıntı yapıp, sınıf savaşı “Ya tüm toplum yapısının devrimci bir dönüşümüyle, ya da mücadele eden sınıfların hep birlikte çöküşüyle sonuçlanmıştır,” diye yazmıştı.

Sonrada bu alıntı için “uzun zamandır düşüncemin ön planında” diyordu. Yenilgiyle ilgilenmiyordu: “Kesintisiz devrim, hâlâ çevrenin ajandasında. Sosyalist geçiş sırasındaki restorasyonlar değiştirilemez değildir. Emperyalist cephedeki kırılmalar, merkezin zayıf bağlarında kavranılamaz değildir.”

Samir Amin için durum ne kadar kötü olursa olsun, mücadele sürmekteyken gelecek(lerimiz) henüz keşfedilmemiş ve biçimlenmemişti…

O böyle der ve buna inanırdı…

19 Ağustos 2018 16:36:09, Çeşme Köyü.