Sibel ÖZBUDUN

ENDER ÖNDEŞ'İN KUBUR'U ÜZERİNE: İKİ GÜLNİHÂL BULUŞURSA...

Sibel ÖZBUDUN
  21-11-2026 12:54:00

SİBEL ÖZBUDUN-TEMEL DEMİRER

 

"kalabildiğimiz tek yer

ötekilerin bellekleridir."[1]

 

Nadiren olur... Ama olur. Bir kitabı (genellikle romandır bu) elinize alır, sonra son cümlesine dek bırakamazsınız. Bir yandan doymak bilmez bir iştahla, açgözlülükle okur, bir yandan da bitsin istemezsiniz...

Ender Öndeş'in son romanı Kubur,[2] işte onlardan... Kıtlıktan çıkmışçasına okuyup da "hiç bitmesin" istediklerinizden.

Konusuyla müsemma, yalın, çarpıcı anlatısı, hiç teklemeyen kurgusu, tiplerinin elle tutulacak gerçekliği (özellikle polis tiplemelerine dikkat etmenizi öneririz...) bir yana, Kubur, bir dönem romanı. Ya da, daha doğru deyişle 2010'lardan (Gezi Ayaklanması'nın hemen ertesi) 1980'lere bir bakış.

"Bu bir kurgu... Olaylar, karakterler, hepsi... Ama 6 Haziran 1981 sabahında olanlar, gerçekti. Çıplak gerçek! Hiç unutulmasınlar..." ön notuyla başlıyor Ender Öndeş söze...

Ne olmuştu 6 Haziran 1981 sabahı memlekette?

Tarihe kayıtlı: 12 Eylül karanlığını yarmak, zindanlardaki yoldaşlarının serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla MLSPB örgütü militanları, İstanbul'da İsrail konsolosunu rehin almayı kararlaştırmıştı. Eylem hazırlıkları sırasında örgütün önemli isimlerinden biri bir rastlantı soncu ele geçmiş ve kısa sürede çözülerek, emniyetin ilgili birimlerini yıllardır uğraştıran bu kent gerillası örgütün lider kadrosunu "ölü ele geçirilmesi"ni sağlayacak itirafları sıralamıştı birbiri ardına... O günün bilançosu, MLSPB'nin önder kadrosundan Doğan Özzümrüt, Ercan Yurtbilir, Tamer Arda, Atilla Ermutlu'nun "ölü ele geçirilmesi" olacaktı.[3]

Ender Öndeş'in Kubur'u bu olay üzerine inşa etmiş. Ama devrimci romanlarda alışılageldiği üzere devrimci/ kahramanlara odaklanarak değil. Kubur'un başkişisi, bir "anti-kahraman"; örgütün eylem hazırlıklarında ele geçen ve "çözülerek" birlikte büyüdükleri Ferhat dahil olmak üzere tüm irtibatları ele vererek ölüme gönderen Emin (ya da itirafçı olup da devletin "himayesi"ne girdikten sonraki adıyla Araf)[4]...

Roman üç düzlem üzerinde gelişiyor. Özel bir Onkoloji Hastanesi'nde refakatçiliğini yapmakta olan yeniyetme kızı Gülnihâl'le birlikte ölümü beklemekte (yoksa "ölüme hazırlanmakta" mı demeli?) olan Araf'ın adı yine Gülnihâl olan (bunun bir rastlantı olmadığını gelişen olaylar içinde öğreneceğiz) doktoruna kaleme aldığı mektuptaki "itirafları"... Doktor Gülnihâl'in kendisi için neredeyse bir takıntı konusuna dönüşen suskun hastasına dair bir şeyler öğrenme gayretleri... Örgüt militanlarının eylem hazırlıkları... Böylelikle anlatının örgüsü 1981 ile 2013 yılları arasında bir gelgit oluşturuyor, olayları, yaşamları içiçe geçirerek...

"Anti-kahraman"larla uğraşmak meşakkatli bir iştir... Onları "kötü adam" klişesi içinde tasvir edemezsiniz. Tereddüt etmiş, kaçmış, ihanet etmiş, öldürmüşlerdir belki, ama yazar onun motiflerini, duygularını, saiklerini, giderek iç hesaplaşmalarını, pişmanlıklarını... kısacası olanca pespayeliği içindeki iç dünyasını açımlamak, sergilemek yükümlülüğü ile karşı karşıyadır.

Tabii yazar burada her zaman (anti-)kahramana yönelik bir duygudaşlık, giderek bir acıma, sempati yaratıyor olma, ya da böyle eleştirilme (hele ki roman "belgesel" olmasa da gerçek -ve yaşayanlar için son derece acı verici- olaylara yaslanıyorsa, "suçlanma") riskiyle karşı karşıyadır.

Bu meşakkatin Ender Öndeş'i fazlasıyla yorduğu yapıt yayınlandıktan sonra verdiği röportajlardan anlaşılıyor. "Beni çok gerdi, çünkü çok zor bir işti bunu yazmak. En büyük kaygım da okurun Araf'a acıma ihtimali oldu,"[5] diyor Reyhan Hacıoğlu ile yaptığı söyleşide.

Ya da, K24'teki söyleşide "Okurun Emin'i anlamasını mı, yargılamasını mı, yoksa onunla birlikte o vicdan kuyusuna düşmesini mi istediniz?" sorusuna yanıtında olduğu üzere:

"İtiraf etmeliyim ki, en çok korktuğum şey buydu. O yüzden de çok zorlandım, çok yıprandım yazarken. İhanet eden ama yakasını da işlediği suçtan kurtaramayan kişinin zihnine girerek yazmaya başlayınca, ürkütücü olan, okurun sayfalar ilerledikçe örneğin bir 'acıma' ya da daha kötüsü 'hoş görme' duygusu yaşamasıdır. Doğrusu bundan korkarım. Ben, altını çizerek söyleyeyim; Emin'in (ve onun gibilerin) hastalık nedeniyle ölmesini, bedelini ödemeden 'ecel' yolundan defolup gitmesini asla ama asla istemem. Empati öyle ucuz bir kavram değil ve bu konuyla ilgisi yok. Bir haysiyetsizlik biçimi olarak itirafçılık affedilebilir bir şey değildir..."[6]

Oysa gerçekte başka bir şeyi anlatıyor Öndeş, "Kubur"da, bir kez kubura yuvarlandıktan sonra sizi bekleyen hiçliği, sıfırlığı, uçsuz bucaksız pespayeleşmeyi. "Çıkmam yasak," dedirtiyor Öndeş, eski yoldaşlarının katline neden olduktan sonra "devlet koruması" altına alınan itirafçı Araf'a, Doktor Gülnihâl'e yazdığı mektupta... "Yasak değil aslında. Kimse resmi olarak bir şey söylemiyor. Ama biliyorlar, gidecek bir yerim yok, zaten. Sokakların, evlerin, bildiğimiz dünyanın yabancısıyım artık. Merkez'in nizamiyesinin az ötesinde işe ya da evine, alışverişe giden kadınlar, erkekler, çocuklar, bildiğimiz insanlar var ve ben onlardan değilim. Çıksam kapıdan, yürüyüp karışsam kalabalıklara, koca şehrin umurunda bile olmaz belki ama oraya ait değilim. Hiçbir yere ait değilim. Yokum çünkü... Kelepçeler... Zincirler... Kilitler... Hiç biri gerekmiyor. Yokluk, yok olmak hepsini gereksiz hâle getiriyor. Biliyorlar bunu." ( s.121)

Hiçleşirsiniz. Sıkıyönetim savcısının tiradında belirttiği gibi: "Bundan sonrasında inişler, çıkışlar, zikzaklar, tümsekler, çukurlar yok. Kaymak gibi tertemiz, yepyeni bir yol! Yeni bir hayat! Yeni bir yüz! Yeni bir kimlik! Kilometreni sıfırlıyoruz Emin! Senden yeni bir adam yaratıyoruz! Gıcır gıcır! Sıfır! İlk günkü gibi." (s.119)

O kadar sıfırlanırsınız ki, uyuşturucu tacirleriyle içli-dışlı ilişkileri ayyuka çıktığında polislikten atılan işkenceci yamağı Kadir'le birlikte yaşamaya mahkûm kalırsınız örneğin. Bir merdiven altı ameliyathanesinde, devletinizin organ mafyası bozuntusu bir cerrahın elinden size biçtiği çarpık yeni suratınızla, bir paçavra gibi köşeye atılırsınız. "Örgütü çökertme" hizmetiniz karşılığında elinize tutuşturulan birkaç kuruşu harcayacak bir yeriniz bile olmadan. Kadir'in haraca kestiği batakhaneler "sosyalleşebileceğiniz" tek mekândır artık. Karşılıklı içer, kahırlanırsınız... Doğumuna vasıta olduğunuz o su damlası arılığındaki el kadar kızın yüzüne bakmaya utanarak. Tabii "utanma" diye teşhis edilebilecek bir duygunuz kaldıysa...

Kubur bu "ruh hâli"ni soluk kesici bir başarıyla betimliyor. Ama aynı ustalıkla betimlediği bir şey daha var: Olayların arka planında, 1980'lerin, 12 Eylül darbesinin yol açtığı çöküntü, yozlaşma, düşkünlük, çürüme hâli... En çok da mafya-polis nikâhının çocuğu Kadir tiplemesinde vücut bulan. "Kadir de meslekten atılmıştı bu arada. Zaten bir sürü dosyası vardı pis işlerden, 'ek mesaileri' de biliniyordu. Yeni müdürün kafayı takması cabası oldu. (...) Ayrıca hiç atılmamış kadar eli yine teşkilatın içindeydi. Atılmadan önce de cebi hep doluydu gerçi ama atıldıktan sonra daha bir rahatladı. (...) Kadir'in sadece eli değil, bütün gövdesi komple teşkilatın içindeydi aslında. Bazı pis işler için resmen çağırdıkları oluyordu, 'bensiz bir bok yiyemezler' havasıyla gidip geliyordu ama asıl işi başkaydı artık. Narkotikten 'Gogo Raşit' dedikleri kel bir başkomiser gelip gitmeye başladı eve. Daha çok da hesap ödemeyip hesap aldığı kulüplere, pavyonlara götürüyordu bizi. Bir süre sonra narkotiğin yakaladığı şeylerin yarısı adli emanete giderken, öteki yarısı bizim evin küçük odasını doldurmaya başladı." (ss.123-24)

Çöküntü, yozlaşma, düşkünlük, çürüme hâli; evet... 12 Eylül'ün ardından patlak veren Kürt savaşıyla giderek büyüyen, karmaşıklaşan... Ve tabii, yine Kadir:

... Her yeni gelen müdürün, amirin kendi çetesiyle yerleştiği narkotikte işler aksamaya başlayınca, nasıl becerdiyse güvenlik şirketi sahibi olan eski bir özel harekatçının aracılığıyla Kıbrıs'tan birilerini buldu. Saray gibi evi olan, dolarla şömine tutuşturup köpek yerine timsah besleyen Ayhan diye tuhaf bir herif. Gazinolar, kumar partileri, kadınlar ve her geri dönüşümüzde bütün kapılardan tek bir selamla rahatça geçirebildiğimiz, birbirinden ağır bagajlar..." (ss.133-34)

Ve Siirtli "korucu"lar...

"Bir defasında beni de yanında götürdü oralara. Hatta birkaç gün onlarla bırakıp Irak tarafına gidip geldi. Kocaman, aşiret gibi bir şey bunlar. İstanbul'da inşaat işleri de var ama asıl işleri, daha doğrusu bütün kanalları açan işleri koruculuk... Evleri evden çok daha fazla bir şey. Kale gibi bir konağın her köşesinde gece gündüz nöbet tutan silahlı adamlar, dış pencerelerde, balkonlarda yığılmış kum torbaları (...) Kadir'in 'senin meslekdaşlar' diye kaş göz ederek gösterdiği, dağ bayır resmi kimlikle gezerek tavuk gibi adam öldüren, geceleri karakollarda yatıp kamelyada yüzbaşılar, yarbaylarla tavla oynayan karanlık suratlı tipler... Ve tabii bu arada, sınırdan öte yana gidiş dönüşler, resmi araçlara yüklenip indirilen torbalar..." (s.134)

O denli mi umutsuz? Yo, hayır. Kubur yalnız bir sıfırlanma, hiçleşme, çürüme romanı değil... Hiç değil. Araf'ın yaşamının sonuna doğru yaptığı, yapmak cesaretini kendine bulduğu, biri Kadir, ikincisi kendine ilişkin hamleleri, kuburdan bile bir ışığın sızabileceğini anlatıyor bize örneğin.

Ama esas umut başka yerde. Bize sorarsanız, ilki 70'in devrimci kuşağının Gezi Ayaklanmasına emaneti, ikincisi ise bataklıkta dahi nadide çiçeklerin yetişebileceğinin kanıtı iki Gülnihâl'in yüreklerde çiçek açtıran buluşmasında...

Bir başka deyişle, umudun hep insanda olduğunu anlatıyor bizlere Ender Öndeş; klişelere, sloganlara başvurmaksızın.

 

28 Ağustos 2026 19:20:14, Muğla.

 

N O T L A R

[*] Kaldıraç Dergisi, No: 302, Eylül 2026...

[1] Oruç Aruoba.

[2] Ender Öndeş, Kubur, Dipnot Yay., 2026, 158 sayfa.

[3] Bkz. Hüseyin Merdan Gülbey, "Geleneğimizin En Canlı Simgelerinden Biri: Haziran-2", Sosyalist Barikat, sayı 6, Temmuz-Ağustos 1998, https://bdevrimcibirlik.net/barikat/sosyalistbarikat1.com/eski-site/barikat/ikincibar/6/haziran2.html

[4] Oysa Ender Öndeş kimin kahraman, kimin "kubur" olduğunun gayet bilincinde... "Bazılarını şahsen tanıma onuruna eriştiğim ve sonradan kaybettiğimiz insanların hepsi elbette kahramanlardır. Ama sadece onlar değil; şimdi, şu anda sokaklarda iyi kötü bir şeyler yapmaya çalışan, inandıkları şeyler için riske giren gencecik insanlar da benim için kahramandır," diyor bir söyleşisinde. Ve ekliyor: "Kahramanlar steril varlıklar değildir, neyseler öyle kahramandırlar." (Deniz Ekiciler, "Kahramanlar Steril Varlıklar Değildir", K24, 6 Ağustos 2026, https://www.k24kitap.org/m-ender-ondes-kahramanlar-steril-varliklar-degildir-5805)

[5] Reyhan Hacıoğlu, "Siz Yine de O Salçalı Ekmeğin Peşinden Gidin!" Yeni Yaşam, 3 Ağustos 2026, s.11.

[6] Deniz Ekiciler, "Kahramanlar Steril Varlıklar Değildir, Neyseler Öyle Kahramandırlar", K24, 6 Ağustos 2026, https://www.k24kitap.org/m-ender-ondes-kahramanlar-steril-varliklar-degildir-5805

 

  Bu yazı 113 defa okunmuştur.

  YORUMLAR 0 Yorum YORUM YAP

Bu Yazı'ya ilk yorum yapan siz olun.

  FACEBOOK YORUM

Yorum

  YAZARIN DİĞER YAZILARI

☁️
--°

  BİZİ TAKİP EDİN

  • ÇOK OKUNANLAR

      SON YORUMLAR

    PUAN DURUMU

    # Takım O G B M A Y AV P
    1Galatasaray11911--1228
    2Trabzonspor11812--1825
    3Amed11722--1323
    4Beşiktaş11713--1122
    5Kasımpaşa11551--620
    6Fenerbahçe11614--1919
    7Kocaelispor11614--419
    8Başakşehir11524--217
    9Çorum FK11515--016
    10Göztepe11434--315
    11Rizespor11425---314
    12Erzurumspor FK11425---714
    13Alanyaspor11335---912
    14Gençlerbirliği S.K.11326---911
    15Konyaspor11227---88
    16Gaziantep FK11227---108
    17Samsunspor11218---157
    18Eyüpspor111010---273
    Tarih Ev Sahibi Saat / Skor Konuk Takım
    BugünGençlerbirliği S.K.13:30Gaziantep FK
    BugünGalatasaray16:00Samsunspor
    BugünAmed16:00Rizespor
    BugünKocaelispor19:00Fenerbahçe
    22 Kasım, PazarErzurumspor FK13:30Göztepe
    22 Kasım, PazarKonyaspor16:00Beşiktaş
    22 Kasım, PazarKasımpaşa16:00Alanyaspor
    22 Kasım, PazarTrabzonspor19:00Eyüpspor
    23 Kasım, PazartesiBaşakşehir20:00Çorum FK
    # Takım O G B M A Y AV P
    1Bursaspor141022--1832
    2Kayserispor14932--2230
    3Iğdır FK15852--829
    4Mardin 196914743--625
    5Batman Petrolspor14734--324
    6Keçiörengücü14653--823
    7Bodrum FK14563--521
    8Antalyaspor14626---120
    9Fatih Karagümrük14545--419
    10Ümraniyespor14464--418
    11Esenler Erokspor14464--218
    12Muğlaspor14464---718
    13Sarıyer14455---417
    14Vanspor FK14536---616
    15Bandırmaspor14356--014
    16Pendikspor14356---1014
    17Manisa F.K.14347---313
    18Sivasspor14275---613
    19İstanbulspor142210---218
    20Boluspor131111---224
    Tarih Ev Sahibi Saat / Skor Konuk Takım
    DünIğdır FK2-2Ümraniyespor
    Bugünİstanbulspor13:30Keçiörengücü
    BugünMardin 196913:30Bandırmaspor
    BugünKayserispor16:00Sarıyer
    BugünFatih Karagümrük19:00Boluspor
    22 Kasım, PazarBatman Petrolspor13:30Muğlaspor
    22 Kasım, PazarManisa F.K.16:00Pendikspor
    22 Kasım, PazarEsenler Erokspor16:00Antalyaspor
    22 Kasım, PazarBursaspor19:00Sivasspor
    23 Kasım, PazartesiBodrum FK20:00Vanspor FK
    # Takım O G B M A Y AV P
    1Muş Sport Klübü12921--2129
    2Elazığspor12831--2127
    3Güzide Gebzespor12831--927
    4Aliağa FAŞ12822--726
    5Şanlıurfaspor12732--1424
    6İnegöl Kafkas Gençlik12723--723
    7Çorluspor 194712633--621
    8Erbaaspor12525--417
    9Sebat Gençlikspor12435--715
    1068 Aksaray Belediyespor12435--415
    11Isparta 32 Spor12435---115
    12Menemen FK12435---315
    13Ankaraspor12417---513
    14Somaspor12336---812
    15Kastamonuspor12228---305
    16Arnavutköy Belediyespor121110---171
    Tarih Ev Sahibi Saat / Skor Konuk Takım
    22 Kasım, PazarAnkaraspor13:00Çorluspor 1947
    22 Kasım, PazarAdana Demirspor13:00Aliağa FAŞ
    22 Kasım, PazarKastamonuspor13:00Erbaaspor
    68 Aksaray BelediyesporMuş Sport Klübü13:00Hatayspor
    68 Aksaray BelediyesporSomaspor13:00Elazığspor
    68 Aksaray BelediyesporSebat Gençlikspor13:00Güzide Gebzespor
    68 Aksaray BelediyesporMenemen FK14:00Şanlıurfaspor
    68 Aksaray Belediyesporİnegöl Kafkas Gençlik15:00Arnavutköy Belediyespor
    # Takım O G B M A Y AV P
    1Yeşilyurt Belediyespor12930--3630
    2Talasgücü Belediyespor12921--1729
    3Karaköprü Belediyespor12822--1726
    4Mazıdağı Fosfatspor12741--1525
    5Niğde Belediyesispor12813--1025
    6Kırşehir Belediyespor12732--1724
    7Bitlis Özgüzelderespor12723--1223
    8Kırıkkale Büyük Anadolu12723--1023
    9Yeni Mersin Idmanyurdu11704--621
    10Osmaniyespor12615--319
    11Adana Adaletgucu12417---613
    12Ağrı 197012327---811
    13Diyarbekirspor12318---410
    14Yozgat Bld Bozokspor12237---209
    15Silifke Belediyespor12228---138
    16Karaman FK11209---276
    17Adanaspor121110---294
    18Yeni Malatyaspor120012---360
    Tarih Ev Sahibi Saat / Skor Konuk Takım
    BugünAdana Adaletgucu13:00Mazıdağı Fosfatspor
    22 Kasım, PazarYeni Malatyaspor13:00Adanaspor
    22 Kasım, PazarKırşehir Belediyespor13:00Yeni Mersin Idmanyurdu
    22 Kasım, PazarAğrı 197013:00Yozgat Bld Bozokspor
    22 Kasım, PazarBitlis Özgüzelderespor13:00Osmaniyespor
    22 Kasım, PazarKaraman FK13:00Diyarbekirspor
    22 Kasım, PazarKaraköprü Belediyespor13:00Yeşilyurt Belediyespor
    22 Kasım, PazarSilifke Belediyespor13:00Kırıkkale Büyük Anadolu
    22 Kasım, PazarNiğde Belediyesispor15:30Talasgücü Belediyespor
    Son güncelleme: 21.11.2026 14:48:15