Komünizm çoğu zaman iyi niyetli bir vaatte bulunur: sömürüyü bitirmek, insanı insanın kurdu olmaktan kurtarmak. Kağıt üzerinde bu iddiaya itiraz etmek zor. Sorun, bu idealin hayata nasıl geçirildiğinde başlıyor. Çünkü sistem, bireyden yalnızca fabrikasını ya da tarlasını değil, daha temel bir şeyden vazgeçmesini ister: biriktirme, geleceğini kendi emeğiyle güvence altına alma refleksinden.

Bu nokta genelde hafife alınır ama belirleyicidir. İnsan sadece tüketen değil, aynı zamanda “yarına bir şey bırakmak” isteyen bir varlık. Komünist pratiklerde bu dürtü baştan sorunlu ilan edilir. İdeal ile insan doğası arasındaki çatlak tam da burada görünür hale gelir.

Çalışmak: Kime ve Ne İçin?

Çalışmak Yorar derlemesi modern dünyada çalışmanın nasıl neredeyse ahlaki bir zorunluluk haline geldiğini iyi anlatır. İlginç olan şu: Komünizm, kapitalizmin çalışma disiplinine itiraz ederken, çalışmanın kendisini sorgulamaz. Sadece yönünü değiştirir. Patron gider, toplum gelir. Ama kutsallık kalır.

Buradaki çelişki açık: Çalışma yüceltilir, fedakarlık olarak sunulur; fakat emeğin ürünü bireyin elinde kalmaz. Üreten kişi, ürettiği üzerinde söz sahibi değildir. Sömürü eleştirisi yapılırken, bireyin ekonomik özerkliği fiilen ortadan kalkar. Kendi ayakları üzerinde durabilen insan, sistem için potansiyel bir sorun hâline gelir.

Lafargue ve Tembellik Meselesi

Paul Lafargue’ın Tembellik Hakkı bugün bile ferahlatıcıdır. İnsan hayatının sadece çalışmaya indirgenmesine yönelttiği eleştiriler hala geçerli. Ancak Lafargue’ın haklı öfkesi, pratikte tehlikeli bir noktaya savrulabilir.

Emeğin kişisel karşılığı yoksa, “tembellik hakkı” özgürleştirici bir alan olmaktan çıkar. Boş zaman, kendi geleceğini kurabilen biri için anlamlıdır. Aksi halde, sadece sistemin çizdiği sınırlar içinde oyalanmaktan ibaret kalır. Motivasyon yoksa, tembellik bir hak olabilir ama sonuç çoğu zaman üretkenlik değil, durağanlıktır.

Fromm: Felsefe ile Zorunluluk Arasındaki Fark

Erich Fromm’un Sahip Olmak ya da Olmak kitabı önemli bir ayrım yapar: Mutluluk, nesnelerde değil, varoluşta aranmalıdır. Bu güçlü bir düşüncedir. Ama Fromm bunu bir içsel tercih olarak ele alır; bir olgunlaşma süreci olarak.

Komünist uygulamalarda ise bu ayrım çoğu zaman tersine çevrilir. “Olmak”, bireyin seçimi olmaktan çıkar; “sahip olamamak” bir kural haline gelir. Sahip olmamak erdem olmaktan çıkıp zorunluluğa dönüştüğünde, hümanist bir fikir otoriter bir pratiğe evrilir. İnsan mülkiyetsiz olduğu için “olmaz”; olmak istediği için mülkiyetten vazgeçmez.

Sonuç

Komünizm teoride fakirliği hedeflemez, bu doğru. Ama pratikte eşitliği korumanın en kolay yolu, farklılaşmayı ve bireysel zenginleşmeyi bastırmaktır. Ekonomik olarak bağımsız bireyler, siyasal olarak da bağımsız olma eğilimindedir. Bu da merkezi kontrolle çelişir.

Tarihsel deneyim bize şunu gösteriyor: Eşitlik çoğu zaman yukarı çekerek değil, aşağıda buluşturarak sağlanmıştır. Bu yüzden “komünizm fakirlik üretir” cümlesi teorik olarak kaba durabilir; ama pratikte, refahı paylaşmaktan çok yoksunluğu paylaştıran bir dengeye işaret eder.

Fakirlik bir amaç değil, ama gerekli bir araçtır.

Onur Demir