Eski şehrin arka sokaklarında yankesicilerin tuhaf bir töresi vardı. Biri bir cebi boşaltırken, öteki bunu görürse sessizce peşine takılır, payını isterdi. Buna “göz hakkı” derlerdi. Suçun bile kendi içinde kurduğu gölgeli bir adalet… Çalan çaldığını bilirdi, pay isteyen de kirin neresine bulaştığının farkındaydı.

Bugün o töre, sokaklardan çıkıp hayatın merkezine yerleşti.

Sanki görünmez bir el, memleketin ahlak defterini yırtıp yerine bu yankesici nizamını yazdı. Bir yerde bir talan başladığında, etrafına hemen ortaklar üşüşüyor. Siyasette, kurumlarda, derneklerde, inanç yapılarında aynı sahne kuruluyor: Çarpan önde, alkışlayan arkada; pay alan suskun.

Eskiden hırsız utancını cebinde taşırdı. Şimdi utanç yer değiştirdi; hırsızlık büyüdükçe yüzler aydınlanıyor. Toplumun aynası tersine döndü: Namus mahcup, arsız mağrur.

Bu yalnız bir ahlak meselesi değil, bir hafıza kırılmasıdır. Çünkü toplumlar sadece yasalarla değil, utanma duygusuyla ayakta durur. Utanmanın çekildiği yerden vicdan da göç eder. Geriye çıplak çıkar hesapları kalır.

Çürüme en çok da kutsal sayılan alanlara sızdığında derinleşir. Dernekler, federasyonlar, inanç kurumları… İnsanların sığınak bildiği bu mekanlar, zamanla küçük iktidar laboratuvarlarına dönüştü. Kapıların üstünde hizmet yazıyor, masaların altında pazarlık dönüyor. Yolun diliyle konuşup piyasanın aklıyla yönetiyorlar.

İnanç dediğimiz şey, kul hakkını merkeze alır. Bizde kul hakkı, bölüşülen ganimet oldu. Koltuğa oturan kendini hakikatin bekçisi sanıyor; soru soran sürgün, itiraz eden hain. Oysa hakikat kimsenin tapulu malı değildir. Ama yankesici aklı, hakikati bile kasaya kilitliyor.

Federasyon salonlarında yankesicilerin eski kuralı yankılanıyor: “Gördüysen payını al.” Seçimler birer merasim; delegeler birer figüran. Gençlerin sesi, kadınların emeği, inancın ahlakı bu sahnede dekor olarak duruyor. Asıl oyun kuliste oynanıyor.

Bu yüzden kimse kimseye dokunmuyor. Herkes birbirinin ayıbına bekçi. Dosyalar çekmecelerde, vicdanlar ipotek altında. Çeşmenin suyu aksın diye kir normalleşiyor. Normalleştikçe derinleşiyor.

Oysa hırsızlık sadece paranın eksilmesi değildir. Umudun eksilmesi, sözün değersizleşmesi, inancın araçsallaşması da hırsızlıktır. Bir toplumun ruhu böyle böyle çalınır.

Yankesici, cebimizden üç beş kuruş alırdı; bunlar geleceğimizi alıyor.

Belki asıl soru şudur: Biz ne zaman bu oyunun seyircisi olduk? Ne zaman “göz hakkı”nı hayatın doğal kanunu sandık? Ne zaman haysiyeti yüksek sesle değil, fısıltıyla anar olduk?

Bir gün biri yeniden “hırsız var” diye bağırdığında, o sese kulak verecek bir vicdan kalacak mı?
Yoksa herkes payını alıp çoktan susmuş mu olacak?

İşte onurun ve inancın gerçek sınavı burada başlıyor. Çünkü bir toplum, yankesicilere benzediği gün ölür; onlara itiraz ettiği gün yeniden doğar.

Mehmet Ali Demir