Türkiye’de yeniden gündeme getirilen “barış süreci” tartışmaları, yalnızca siyasi diyalog arayışını değil, aynı zamanda Türkiye’de demokrasi, hukuk devleti ve inanç özgürlüğü alanında yaşanan derin krizleri de yeniden tartışmaya açıyor. Demokratik kurumların zayıfladığı, ekonomik baskının arttığı, siyasal alanın daraldığı bir dönemde yürütülen bu temaslar, gerçek bir toplumsal barış arayışından çok yeni bir siyasi denge arayışının parçası mı sorusunu gündeme getiriyor. Süreçte Abdullah Öcalan faktörünün yeniden öne çıkması ise devlet politikaları ile toplumsal beklentiler arasındaki çelişkileri daha görünür hale getiriyor.

Türkiye’de devlet ile Kürt siyasi hareketi arasındaki temaslar yeni değil. 2013–2015 çözüm süreci, devlet ile İmralı arasında doğrudan görüşmelerin yürütüldüğü ve Öcalan’ın süreçte merkezi aktör haline geldiği bir dönem olarak hafızalarda yer aldı. O dönemde silahların susacağı, demokratik reformların hayata geçirileceği ve toplumsal barışın sağlanacağı yönünde güçlü beklentiler oluşmuştu. Ancak sürecin sona ermesiyle birlikte güvenlik politikalarının sertleşmesi, yerel yönetimlere kayyım atanması, siyasi operasyonların artması ve demokratik alanın daralması Türkiye’de farklı bir siyasal atmosfer yarattı.

Bugün yeniden gündeme gelen görüşmeler, devletin güvenlik politikaları ile siyasi çözüm arayışı arasında yeni bir denge kurmaya çalıştığı yönünde yorumlanıyor. Ancak bu tartışmaların en temel çelişkisi, Türkiye’de aynı anda hem barış söyleminin dillendirilmesi hem de demokratik alanın daralmaya devam etmesidir.

Son yıllarda Türkiye’de demokratik kurumların işleyişine ilişkin tartışmalar ciddi biçimde derinleşti. Seçilmiş belediye başkanlarının görevden alınması, yerel yönetimlere kayyım atanması, ifade özgürlüğü davaları, gazetecilere yönelik soruşturmalar ve sivil toplum üzerindeki baskılar siyasal gündemin merkezinde yer alıyor. Siyasal rekabetin giderek yargı alanına taşındığı yönündeki eleştiriler, hukukun tarafsızlığı ve yargı bağımsızlığı konusundaki tartışmaları daha da büyütüyor.

Cezaevlerinde bulunan siyasetçiler, uzun tutukluluk süreleri ve siyasi davalar da Türkiye’de demokratik temsil meselesini doğrudan etkileyen başlıklar arasında görülüyor. Hukuk devleti tartışmaları sürerken yürütülen siyasi temasların kalıcı bir toplumsal uzlaşı üretip üretemeyeceği sorusu kamuoyunda güçlü şekilde dile getiriliyor.

Bu tabloya iktidar blokunun ideolojik yapısı da eklendiğinde ortaya daha karmaşık bir çerçeve çıkıyor. Cumhur İttifakı’nın temel bileşenlerinden olan Devlet Bahçeli liderliğindeki Milliyetçi Hareket Partisi, tarihsel olarak sert Türk milliyetçisi politik çizgisiyle biliniyor. Geçmişte Kürt meselesine ilişkin en sert söylemleri savunan siyasal geleneğin bugün barış tartışmalarıyla aynı zeminde görünmesi, Türkiye siyasetinin ideolojik değil pragmatik dengelerle şekillendiği yönündeki değerlendirmeleri güçlendiriyor.

Bu ittifakın diğer ayağında ise Recep Tayyip Erdoğan’ın yönetim modeli etrafındaki tartışmalar bulunuyor. Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi ile birlikte yürütme gücünün merkezileştiği, güçler ayrılığı mekanizmalarının zayıfladığı ve siyasi karar süreçlerinin dar bir yürütme alanında toplandığı yönündeki eleştiriler kamuoyunda geniş yer buluyor. Yönetim yapısının giderek kişiselleştiği ve siyasal sistemin tek merkezli bir karakter kazandığı yönündeki değerlendirmeler, demokratikleşme tartışmalarını doğrudan etkiliyor.

İktidarın toplumsal yaşam üzerindeki ideolojik yönelimleri ve dini referanslı politikaları da Türkiye’de çoğulculuk tartışmalarını derinleştiriyor. Özellikle Alevi yurttaşların inanç özgürlüğü meselesi bu tartışmanın en somut örneklerinden biri olarak öne çıkıyor. Alevi toplumunun cemevlerinin ibadethane olarak tanınması yönündeki talepleri uzun yıllardır karşılanmazken, devletin Aleviliği kendi tanımladığı çerçevede kurumsallaştırmaya çalıştığı yönündeki eleştiriler sürüyor. Cemevlerinin inanç merkezi olarak kabul edilmesi yerine kültürel yapı olarak değerlendirilmesi, Alevi toplumunda inanç özgürlüğüne müdahale olarak görülüyor ve devletin inanç alanına müdahalesi tartışmalarını büyütüyor.

Bu durum, Türkiye’de gerçek anlamda bir demokratikleşme ve toplumsal kardeşlik söyleminin hangi zeminde kurulabileceği sorusunu daha da önemli hale getiriyor. Çünkü demokratikleşme yalnızca güvenlik politikaları veya siyasi müzakerelerle değil, aynı zamanda eşit yurttaşlık, inanç özgürlüğü ve hukukun üstünlüğü ilkeleriyle doğrudan bağlantılıdır.

Türkiye’de yaşanan ekonomik kriz ve artan hayat pahalılığı da bu siyasal tartışmaların toplumsal zeminini belirliyor. Artan enflasyon, sürekli gelen zamlar, düşen alım gücü ve genişleyen yoksulluk, siyasal sistemin meşruiyet tartışmalarını derinleştiren temel faktörler arasında yer alıyor.

Tüm bu gelişmeler ışığında kamuoyunda en çok tartışılan konulardan biri, iktidar ile DEM Parti arasında olası bir siyasi yakınlaşma ihtimalidir. Türkiye siyasetinin geçmişi ideolojik karşıtlıkların zaman zaman stratejik temaslara engel olmadığını gösterse de mevcut kutuplaşma ve toplumsal güvensizlik ortamı açık bir ittifakı zorlaştırıyor. Buna rağmen devletin güvenlik politikaları, seçim dengeleri ve bölgesel gelişmeler doğrultusunda yeni siyasi temaslar arayabileceği yönündeki değerlendirmeler sürüyor.

Türkiye’nin önündeki temel soru, barış söylemi ile demokratikleşme arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağıdır. Demokratik reformlar olmadan yürütülecek hiçbir süreç, toplumsal güven üretme kapasitesine sahip olmayacaktır. Gerçek toplumsal barışın yolu siyasi hesaplardan değil, hukuk devleti, temel haklar ve eşit yurttaşlık ilkelerinin güçlendirilmesinden geçmektedir.

Türkiye’de yeni bir siyasi denge arayışı hissediliyor. Ancak demokrasi güçlenmeden barışın, özgürlükler güvence altına alınmadan kardeşliğin kalıcı olması mümkün görünmüyor.

Mehmet Ali Demir