Türkiye’nin siyasal ve toplumsal hayatının en tartışmalı ve en uzun soluklu meselelerinden biri olan Kürt sorunu, yalnızca bir kimlik veya bölgesel eşitsizlik problemi olarak görülemez. Bu mesele, doğrudan ülkenin demokrasi düzeyi, hukuk sistemi, adalet anlayışı, siyasal temsil ilişkileri ve devlet-toplum dinamiği ile iç içedir. Kürt sorununun çözüm yolunun tıkanması, Türkiye’deki demokrasi tartışmasının da tıkanması anlamına gelmektedir. Bu nedenle sorunu anlamak, Türkiye’nin demokratikleşme düzeyini değerlendirmek anlamına gelir; çözümü konuşmak ise ülkenin geleceğini konuşmaktır. Bir çözümün mümkün ve kalıcı olabilmesi için temel koşul, Türkiye’nin hukuku, adaleti, basın özgürlüğünü ve demokratik normları işletmesidir. Demokrasi güçlendiği zaman bu mesele yumuşar, toplum rahatlar, siyaset çözüm üretir; otoriter eğilimler arttığında ise sertleşir, kilitlenir, zaman zaman çatışmalı bir döngüye geri döner.

Bu bağlamda hukukun üstünlüğünün korunması, çözüm sürecinin en temel dayanak noktasıdır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin kararlarının uygulanmaması, uluslararası hukuk yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi, Anayasa Mahkemesi’nin verdiği hak ihlali kararlarının mahkemeler ve siyasi otoriteler tarafından görmezden gelinmesi, Türkiye’de hukuk devletinin zeminini aşındırmakta ve toplumsal sorunların çözümü için gerekli olan kurumsal güveni zedelemektedir. Yüksek mahkeme kararlarının uygulanmadığı bir ortamda siyasal müzakere kanalları işlememekte, demokratik diyalog kültürü zayıflamakta, toplumsal barışın inşa edilebileceği hukuki çerçeve ortadan kalkmaktadır. Kürt sorunu da, ancak bu çerçeve güçlendirildiğinde tartışılabilir ve çözülebilir bir alan bulabilir.

Türkiye’de çözümün önündeki engellerden biri de kayyum uygulamalarıdır. Seçimle işbaşına gelmiş belediye başkanlarının yerine dışarıdan kayyum atanması, yalnızca bir idari müdahale değil, aynı zamanda halkın seçme ve seçilme hakkının gasp edilmesidir. Bu uygulama, özellikle Kürtlerin yoğun yaşadığı şehirlerde siyasal iradenin sistematik biçimde yok sayıldığı algısını güçlendirmekte ve demokratik temsil mekanizmasını zayıflatmaktadır. Halkın seçtiği kişilerin görevden alınması, Türkiye’de yerel yönetim anlayışını zedelerken siyasi alanın daraltılmasına da yol açmaktadır. Demokratik bir ülkede çözümün yolu, halkın kendi yöneticilerini özgürce belirleyebilmesinden geçer. Kayyum uygulamaları son bulmadan eşit yurttaşlığa dayanan bir düzenin kurulması mümkün değildir.

Demokrasi açısından bir diğer kırılgan nokta basın özgürlüğünün zayıflamasıdır. Gazetecilerin yargılanması, gözaltına alınması, yayın yasakları, siyasi baskılar ve ekonomik yaptırımlar, ifade özgürlüğünü sınırlamakta ve kamusal tartışma alanını daraltmaktadır. Kürt meselesinin sağlıklı bir şekilde konuşulması, toplumun gerçeklere erişebilmesi, olayların şeffaf biçimde aktarılabilmesi, çözüm önerilerinin değerlendirilebilmesi için özgür bir medya şarttır. Basın özgürlüğünün olmadığı bir ülkede Kürt sorunu yalnızca “güvenlik” başlığı altında konuşulur ve bunun dışındaki yaklaşımlar kriminalize edilir. Oysa demokratik bir çözüm, tartışmanın çeşitlenmesi, toplumun bilgi edinmesi ve alternatif siyasal yaklaşımların özgürce ifade edilebilmesine bağlıdır.

Tam da bu noktada, demokratik bir çözümün ayrılmaz bir parçası olarak inanç özgürlüğü meselesinin altını çizmek gerekir. İnanç özgürlüğü, başta Aleviler olmak üzere tüm inanç gruplarının kendilerini nasıl tanımlıyorlarsa o şekilde özgürce yaşayabilmeleriyle anlam kazanır. Laik bir toplumda olmaması gereken Diyanet’in mevcut yapısı da bu bağlamda yeniden ele alınmalı; kurum devlet bütçesinden değil, yalnızca bağlı bulunduğu cemaatin vereceği gönüllü bağışlarla kendi giderlerini karşılayacak özerk bir yapıya kavuşturulmalıdır. İnanç özgürlüğünün güvence altına alındığı, tüm inançların eşit muamele gördüğü, kamusal alanın kimseye ait olmadığı bir düzen kurulmadıkça Kürt sorununun çözülmesi de gerçek anlamda bir karşılık bulamaz.

Kürt sorununun çözümü aynı zamanda adalet sisteminin işleyişiyle de ilgilidir. Kürtlerin eşit yurttaşlık talepleri, kültürel hakları, anadilde eğitim talepleri ve siyasal temsil hakları uzun yıllardır tartışılan konular olmasına rağmen hukuki olarak güvenceye kavuşturulamamıştır. Siyasal alandaki baskılar, hukuki güvencelerin yokluğu ve yerel yönetimlerin tam anlamıyla güçlendirilmemesi çözüm ihtimallerini zayıflatmaktadır. Toplumsal barışın tesis edilebilmesi, ancak Kürtlerin kültürel kimliklerinin tanınması, siyasal tercihlerinin saygıyla karşılanması ve anayasal güvencelerin sağlanmasıyla mümkündür. Dünyadaki örnekler de bunu göstermektedir: Çatışmalar, baskı politikalarıyla değil, demokratikleşme ve hak temelli yaklaşımlarla çözülmüştür.

Tüm bu nedenlerle Kürt sorununun gerçek anlamda çözülebilmesi için Türkiye’nin demokratikleşmesi, hukukun üstünlüğünün tesis edilmesi, mahkeme kararlarının eksiksiz uygulanması, kayyum politikalarının son bulması, basın özgürlüğünün sağlanması ve eşit yurttaşlığa dayalı bir anayasal çerçevenin oluşturulması gerekmektedir. Bu koşullar sağlanmadıkça her çözüm girişimi geçici kalacak, her diyalog zemini kırılgan olacak, her siyasal adımın geri dönme ihtimali varlığını koruyacaktır. Ancak demokrasi güçlendiğinde çözüm kalıcı hâle gelir; hukuk işlediğinde müzakere zemini genişler; özgür bir toplumda barış düşüncesi kök salabilir. Türkiye’nin geleceği, bu sorunla yüzleşme cesareti ve demokratikleşme iradesi ile şekillenecektir. Çünkü Kürt sorunu çözülecekse, bunun yolu ancak demokratik bir Türkiye’den geçmektedir.

Mehmet Ali Demir