Bir inanç kurumu ne zaman yalnızca bir kuruma dönüşür? Hakikati taşımayı bıraktığı, kendini taşımaya başladığı anda. Çünkü hakikat, kendisi için var olan yapılarda değil; kendisini aşabilen yapılarda barınır. Alevi yolunun tarihsel serüveni bize bunu öğretir: Yol hiçbir zaman iktidar üretmedi, aksine iktidarın mutlaklığını kıran bir varoluş biçimi olarak ortaya çıktı. Bu nedenle Alevi kurumsallığı meselesi idari değil, ontolojiktir; bir yönetim tartışması değil, hakikatin hangi formda yaşayacağı sorusudur.

Bugün AABK için ortaya çıkan tablo, yalnızca bir kişinin hakkında dolaşan yolsuzluk iddialarına rağmen yeniden seçilmesiyle açıklanamaz. Bu durum, temsilin rızalıktan koparak hegemonik bir yapıya dönüşmesinin göstergesidir. Temsil edenin temsil ettiği hakikatin yerine geçmesi, modern iktidarın en temel karakteridir. Gramsci’nin tarif ettiği biçimiyle hegemonya, yalnızca zorla değil, rıza üreterek kurulur; fakat bu rıza, hakikatin rızası değil, sadakatin rızasıdır. Böylece kurum, hakikatin taşıyıcısı olmaktan çıkar, kendi sürekliliğini sağlayan kapalı bir devreye dönüşür.

Bu kapalı devre kendini meşrulaştırmak için iki temel araç üretir: mitolojik tarih ve soy temelli kutsallık. Oysa Alevi geleneğinde ocak, kan bağıyla kurulmuş bir aristokrasi değil; bilgi, görgü ve rızalıkla yürüyen bir hizmet ilişkisidir. Kan bağına indirgenen dede anlayışı, hakikatin ontolojisini biyolojiye teslim etmek demektir. Bu ise Aleviliğin en baştan reddettiği hiyerarşik kutsallığın geri çağrılmasıdır. Mitolojinin tarihsel bağlamından koparılarak mutlak gerçeklik gibi sunulması da aynı sürecin parçasıdır; çünkü mit, hakikati açığa çıkarmak için vardır, hakikatin yerine geçmek için değil.

Burada moderniteyle kurulan sorunlu ilişki belirleyici hale gelir. Modern kurum, doğası gereği kendini korumak ister; eleştiriyi bir yenilenme imkanı olarak değil, bir tehdit olarak görür. Foucault’nun işaret ettiği gibi iktidar yalnızca baskı kurmaz, hakikat üretir. Kurum kendi hakikatini üretmeye başladığında ise yol küçülür, bürokrasi büyür; temsil güçlenir, fakat hakikat zayıflar. Bu süreçte seçilmiş olanlar, temsil ettikleri toplumu değil, kendi iktidarlarının sürekliliğini korumaya yönelir. Asimilasyon böylece dışarıdan gelen bir baskı olmaktan çıkar, içeride üretilen bir yönetim tekniğine dönüşür.

Oysa Alevi hafızasının bize bıraktığı hakikat çizgisi bambaşkadır. Şeyh Bedreddin’in mülkiyetin kutsallığını reddeden çıkışı, yalnızca ekonomik bir itiraz değil, iktidarın ontolojik temelini sarsan bir eşitlik çağrısıydı. Hallac-ı Mansur’un “Enel Hak” sözü, temsil edilemeyen hakikatin insanın varoluşunda tecelli ettiğini gösterdi. Pir Sultan’ın darağacına yürürken biat etmemesi, sadakatin kişilere değil hakikate verildiğinin tarihsel ilanıydı. Hacı Bektaş Veli’nin bilgiyi soyun önüne koyan öğretisi, kanla kurulan her türlü kutsallığı dağıtarak ikrarı ontolojik eşitliğin temeli haline getirdi. Düzgün Baba öğretisi ise insanın dışarıdaki iktidar dağlarını değil, kendi içindeki dağı aşması gerektiğini söyleyerek yolun en derin yönünü işaret etti.

Bu çizgide temsil yoktur; hakikat vardır. Makam yoktur; hizmet vardır. Soy yoktur; ikrar vardır. Çünkü yol, insanın kendini aşma sürecidir ve hiçbir iktidar formu bu sürecin yerine geçemez.

Bugün yaşanan çürüme tam da bu çizginin unutulmasından kaynaklanır. Etik ilkenin yerini sadakat aldığında, rızalık güce dönüştüğünde, hakikat mitolojik bir meşruiyet söylemiyle ikame edildiğinde ve hizmet iktidarın aracına dönüştüğünde kurum artık kendini temsil etmez. Walter Benjamin’in dediği gibi her tarihsel belge aynı zamanda bir barbarlık belgesidir; bugün kurumların büyüklüğüyle övünen anlatılar da hakikatle bağını kopardığı ölçüde bir çürümenin belgesine dönüşür.

Deleuze’ün “oluş” kavramı bize başka bir imkanı hatırlatır: Yol sabit bir kimlik değildir, sürekli bir oluş halidir. Alevilik tamamlanmış bir sistem değil, hakikatin her çağda yeniden kurulmasıdır. Bu nedenle kurumu korumak, onu dondurmak değil; onu hakikatin akışıyla yeniden buluşturmaktır.

Alevi yolu açık bir ilke bırakır: Hakikat düşmez, düşen onu taşıyamayandır. Bu yüzden mesele bir kişinin seçilmesi ya da seçilmemesi değildir. Mesele, yolun hangi ontoloji üzerine kurulacağıdır. İktidarın ontolojisi mi belirleyici olacaktır, yoksa hakikatin ontolojisi mi? Bu soru yalnızca bugünün kurumsal tartışmalarını değil, gelecekte Alevi varoluşunun hangi eksen üzerinde yükseleceğini de belirleyecek temel sorudur.

Çünkü hakikatle bağı kopmuş bir kurum büyüse bile küçülür; hakikatle bağ kuran bir kurum ise kuşatılmış olsa bile yol olmaya devam eder. Ve yol, her zaman kendini yeniden hatırlayanların yürüyüşünde açılır.

Aşk ile…

Mehmet Ali Demir

********

Ontoloji | Varlığın ne olduğu ve nasıl var olduğu sorusuyla ilgilenen felsefe alanıdır.

Antonio Gramsci (1891–1937) | İtalyan düşünür. İktidarın sadece zorla değil, kültür ve rıza yoluyla kurulduğunu anlatan “hegemonya” kavramını geliştirdi.

Michel Foucault (1926–1984) | Fransız filozof. İktidarın yalnızca devletle değil, bilgi, kurumlar ve toplum üzerinden işlediğini gösterdi.

Walter Benjamin (1892–1940) | Alman düşünür. Tarihin egemenler tarafından yazıldığını, ezilenlerin hafızasının korunması gerektiğini savundu.

Gilles Deleuze (1925–1995) | Fransız filozof. Kimliklerin sabit değil, sürekli değişim ve oluş halinde olduğunu vurguladı.