Mehmet Ali DEMİR

Gericilik, Alevilik ve Bilim

Mehmet Ali DEMİR
  24-09-2026 10:34:00

Gericilik çoğu zaman geçmişe bağlılık, gelenekleri koruma veya dini değerleri savunma biçiminde tanımlanır. Oysa geçmişi önemsemekle gerici olmak aynı şey değildir. Bir toplum tarihine, inancına ve kültürüne sahip çıkarken bilimsel düşünceyi, özgürlüğü ve toplumsal ilerlemeyi de savunabilir. Gericilik, geçmişi sevmekten çok geçmişteki iktidar ilişkilerini bugüne dayatma çabasıdır.

Gerici düşünce değişimden korkar. Çünkü değişim, yerleşik ayrıcalıkların sorgulanmasını beraberinde getirir. Kadınların eşitliği, çocukların özgür bireyler olarak yetişmesi, doğaya ve bütün canlılara saygı gösterilmesi, işçilerin hak araması, gençlerin eleştirel düşünmesi ve insanların yöneticilerden hesap sorması gerici düzen açısından tehlikelidir. Bu nedenle gericilik toplumu geliştirmek yerine itaate yöneltir.

Gericiliğin en belirgin özelliği sorgulamayı tehdit olarak görmesidir. Bilim, herhangi bir düşüncenin yalnızca bir otorite tarafından söylendiği için doğru kabul edilmesine izin vermez. Kanıt ister, eleştiriye açık olur ve gerektiğinde kendi yanlışını kabul eder. Gerici anlayış ise tartışılmaz doğrular üretir; insanlardan araştırmalarını değil, boyun eğmelerini bekler.

Bilimsel düşünceye karşı çıkmak yalnızca laboratuvarları veya üniversiteleri ilgilendiren bir sorun değildir. Eğitimden sağlığa, tarımdan ekonomiye kadar toplumsal yaşamın tamamını etkiler. Bilginin değersizleştirildiği yerde liyakat ortadan kalkar; uzmanlığın yerini yakınlık, araştırmanın yerini söylenti, aklın yerini kör bağlılık alır.

Bu nedenle gericilik yalnızca düşünsel bir geri kalmışlık değildir. Aynı zamanda yoksulluğu, eşitsizliği ve adaletsizliği kalıcılaştıran siyasi ve toplumsal bir araçtır.

Gericiliğin kendisini en sık gizlediği alanlardan biri dindir. Toplumun inançları, siyasi iktidarı korumak ve eleştirileri bastırmak amacıyla kullanılabilir. Böylece yöneticilere veya dini otoritelere itiraz etmek; dine, geleneğe ya da toplumsal kimliğe karşı çıkmak gibi gösterilir.

Oysa inanç ile gericilik arasında zorunlu bir bağ yoktur. İnanç, insanın vicdanıyla ve anlam arayışıyla ilgilidir. Gericilik ise inancı bir denetim mekanizmasına dönüştürür. Bir inancın değerlerini savunmak başka, o değerleri insanların hayatına zorla müdahale etmek veya eleştiriyi susturmak için kullanmak başkadır.

Bu tartışmayı yalnızca egemen din anlayışı üzerinden yürütmek yeterli değildir. Kendisini ilerici, eşitlikçi ve özgürlükçü olarak tanımlayan her inanç topluluğu gibi Alevi toplumu da kendi içindeki çelişkileri açıkça konuşabilmelidir.

Alevilik tarih boyunca baskıya uğramış, yolu ve kimliği inkar edilmiş bir toplumsal gerçekliktir. Alevilerin eşit yurttaşlık mücadelesi meşrudur ve desteklenmelidir. Ancak tarih boyunca haksızlığa uğramış olmak, bir topluluğun bugünkü uygulamalarını eleştiriden muaf tutmaz.

Alevilik adına konuşan bazı kişi ve kurumlar, bir taraftan bilimi, eşitliği ve çağdaşlığı savunurken diğer taraftan yüzyıllar önce oluşmuş bütün kabulleri sorgulanamaz gerçekler gibi tekrarlayabiliyor. Geçmişten devralınan her sözün, makamın, ritüelin veya hiyerarşinin bugün de aynı biçimde sürdürülmesi gerektiği varsayılıyor.

Burada sorulması gereken temel soru şudur: Bir topluluk kendisini ilerici olarak tanımladığı için gerçekten ilerici olur mu, yoksa ilericilik günlük yaşamda ve kurumsal yapıda sürekli olarak yeniden mi kurulmalıdır?

Pir Bektaş Veli’ye atfedilen “Bilimden gidilmeyen yolun sonu karanlıktır” sözü sık sık tekrarlanıyor. Fakat bilimi savunmak, bu sözü törenlerde dile getirmekten ibaret olamaz. Bilimsel düşünce; sorgulamayı, kanıt aramayı, eleştiriye açık olmayı ve gerektiğinde geçmişten gelen yanlışları terk edebilmeyi gerektirir.

Bir yandan “bilim” denilip diğer yandan tarihsel anlatıların, inanç makamların ve geleneksel yetkilerin sorgulanmasına izin verilmiyorsa ortada ciddi bir çelişki vardır. Bilim yalnızca başkalarını eleştirirken kullanılacak bir araç değildir. İnsan önce kendi kabul ettiklerini, kendi kurumlarını ve kendi otoritelerini bilimsel ölçülerle değerlendirebilmelidir.

Alevi toplumunun kendi içinde tartışması gereken konulardan biri, pirlik ve dedelik makamlarının bugünkü anlamıdır. Bu makamlar tarihsel koşullar içinde toplumsal, inançsal ve hukuki görevler üstlenmiş olabilir. Ancak geçmişte önemli bir işlev görmüş olmaları, bugün hiçbir değişikliğe uğramadan sürdürülmelerini zorunlu kılmaz.

Bir makam yalnızca soydan geldiği için mi meşrudur? İnanç alanındaki yetki aileden çocuğa aktarılabilir mi? Bilgi, ahlak, toplumsal sorumluluk ve liyakat yerine soy bağı esas alındığında savunulan eşitlik ilkesiyle çelişilmiş olmuyor mu?

Eğer “eline, beline, diline sahip ol” ilkesi herkes için geçerliyse pir, dede, yönetici veya kurum temsilcisi de eleştiriden ve hesap vermekten muaf olmamalıdır. Hiçbir makam kutsallaştırılarak sorgulamanın dışına çıkarılmamalıdır.

Alevilikte “yol bir, sürek binbir” deniliyorsa farklı yorumların, yeni düşüncelerin ve kuşakların değişen ihtiyaçlarının da önü açılmalıdır. Yolun yaşaması, yalnızca geçmişin tekrar edilmesiyle değil; çağın sorunlarına ahlaki, bilimsel ve toplumsal cevaplar üretebilmesiyle mümkündür.

Alevilikte kadın ile erkeğin eşit olduğu sıkça söylenir. Kadınların ve erkeklerin cemlerde birlikte bulunması da bu eşitliğin kanıtı olarak gösterilir. Ancak eşitlik yalnızca aynı mekanda bulunmak değildir.

Alevi kurumlarının yönetiminde kaç kadın söz sahibidir? Kadınlar pirlik, dedelik veya inanç önderliği makamlarında ne ölçüde temsil edilmektedir? Karar mekanizmalarında erkeklerin ağırlığı sürerken kadın-erkek eşitliğinden ne kadar söz edilebilir?

Bir toplumdaki gericileşmenin ilk belirtileri çoğu zaman kadınların yaşamında görülür. Kadının nasıl yaşayacağına, nasıl giyineceğine, çalışıp çalışamayacağına veya aile içindeki rolüne başkaları karar vermeye başladığında özgürlük ortadan kalkar.

Kadınların özgür olmadığı bir toplumun özgür olması mümkün değildir. Çünkü özgürlük bölünemez. Bu gerçek, yalnızca çoğunluk inançları için değil, kendisini ilerici kabul eden bütün topluluklar için geçerlidir.

Gericilik geçmişi olduğu gibi korumaz; onu seçerek yeniden kurgular. Tarihin acılarını, eşitsizliklerini ve çatışmalarını görünmez hale getirirken güçlü olanların işine yarayan bölümleri yüceltir. Böylece hiç yaşanmamış kusursuz bir geçmiş tablosu oluşturulur.

Alevilik açısından da geçmişte yaşanan katliamları, sürgünleri ve ayrımcılığı unutmamak gerekir. Ancak toplumsal hafızayı korumakla geçmişin bütün düşünce ve uygulamalarını kutsallaştırmak aynı şey değildir.

Acılar kimlik oluşturabilir fakat bir toplum yalnızca acılarıyla yaşayamaz. Sürekli geçmişteki mağduriyet üzerinden var olmak, bugünün sorunlarına çözüm üretmeyi zorlaştırabilir. Hafıza geleceği aydınlatmalı, toplumu geçmişe hapsetmemelidir.

Pir Bektaş Veli’yi, Pir Sultan Abdal’ı veya başka tarihsel kişilikleri anmak; onların sözlerini tekrarlamakla sınırlı kalmamalıdır. Asıl mesele, bu sözlerin bugünkü anlamını sorgulamak ve çağın ihtiyaçlarına göre yeniden yorumlamaktır. Aksi halde yaşayan bir düşünce, tekrarlanan bir törene dönüşür.

Alevi toplumunun içindeki çelişkileri konuşmak Aleviliğe saldırmak değildir. Tam tersine, bu sorgulama Aleviliğin eşitlikçi, paylaşımcı ve özgürlükçü değerlerini koruma çabasıdır.

Bir topluluğu gerçekten önemsemek, onun bütün uygulamalarını sorgusuz biçimde onaylamak anlamına gelmez. Eleştirilmeyen yapı gelişmez. Eleştirenleri dışlayan, susturan veya “yola karşı” olmakla suçlayan bir anlayış ise savunduğu değerlerden uzaklaşır.

Aleviliğin geleceği gençlerin soru sormasına, kadınların karar süreçlerinde eşit biçimde yer almasına, geleneksel makamların hesap verebilmesine ve inanç alanının bilimsel düşünceyle çatışmadan yeniden yorumlanmasına bağlıdır.

Gericilik yalnızca “başkalarında” arandığında görünmez hale gelir. İnsan kendi topluluğundaki hiyerarşiyi, cinsiyetçiliği, sorgulanamaz makamları ve dogmaları görmezken başkalarının gericiliğini kolaylıkla eleştirebilir.

Gericiliğe karşı gerçek mücadele, herkesin önce kendi düşüncesini ve kurumlarını sorgulamasıyla başlar. Aleviler de dindarlar da laikler de solcular da milliyetçiler de bu özeleştiriden kaçmamalıdır. Hiçbir kimlik doğuştan ilerici değildir. İlericilik, sürekli olarak yenilenmesi gereken ahlaki ve siyasi bir tutumdur.

Bu mücadelenin temelinde nitelikli ve laik eğitim, sosyal adalet, kadın-erkek eşitliği, doğaya saygı, bağımsız bilim, özgür basın ve demokratik kurumlar bulunmalıdır. İnsanlara ne düşüneceklerini söylemek yerine nasıl düşüneceklerini öğretmek gerekir.

Bir toplumun ilerlemesi geçmişini inkar etmesine bağlı değildir. Önemli olan geçmişten neyi geleceğe taşıyacağına özgürce karar verebilmesidir. Gelenek, insanı ve toplumu zenginleştirdiği sürece değerlidir; aklı, iradeyi ve hayatı tutsak ettiğinde ise sorgulanmalıdır.

Gericilik her dönemde farklı sözcüklerle, farklı kıyafetlerle ve yeni iletişim araçlarıyla ortaya çıkabilir. Bazen din, bazen milliyetçilik, bazen gelenek, bazen aile ve bazen de dokunulmaz ilan edilen bir toplumsal kimlik adına konuşur. Fakat talebi değişmez: Sorgulama, itaat et.

İlericiliğin cevabı ise açık olmalıdır: İnsan düşünecek, soru soracak; inancını, kurumlarını ve geçmişini eleştirebilecek, kendi geleceğine kendisi karar verecektir.

Aşk İle…

Mehmet Ali Demir

 

  Bu yazı 2686 defa okunmuştur.

  YORUMLAR 0 Yorum YORUM YAP

Bu Yazı'ya ilk yorum yapan siz olun.

  FACEBOOK YORUM

Yorum

  YAZARIN DİĞER YAZILARI

☁️
--°

  BİZİ TAKİP EDİN

  • ÇOK OKUNANLAR

      SON YORUMLAR

    PUAN DURUMU

    # Takım O G B M A Y AV P
    1Galatasaray11911--1228
    2Trabzonspor11812--1825
    3Amed11722--1323
    4Beşiktaş11713--1122
    5Kasımpaşa11551--620
    6Fenerbahçe11614--1919
    7Kocaelispor11614--419
    8Başakşehir11524--217
    9Çorum FK11515--016
    10Göztepe11434--315
    11Rizespor11425---314
    12Erzurumspor FK11425---714
    13Alanyaspor11335---912
    14Gençlerbirliği S.K.11326---911
    15Konyaspor11227---88
    16Gaziantep FK11227---108
    17Samsunspor11218---157
    18Eyüpspor111010---273
    Tarih Ev Sahibi Saat / Skor Konuk Takım
    21 Kasım, CumartesiGençlerbirliği S.K.13:30Gaziantep FK
    21 Kasım, CumartesiGalatasaray16:00Samsunspor
    21 Kasım, CumartesiAmed16:00Rizespor
    21 Kasım, CumartesiKocaelispor19:00Fenerbahçe
    22 Kasım, PazarErzurumspor FK13:30Göztepe
    22 Kasım, PazarKonyaspor16:00Beşiktaş
    22 Kasım, PazarKasımpaşa16:00Alanyaspor
    22 Kasım, PazarTrabzonspor19:00Eyüpspor
    23 Kasım, PazartesiBaşakşehir20:00Çorum FK
    # Takım O G B M A Y AV P
    1Bursaspor141022--1832
    2Kayserispor14932--2230
    3Iğdır FK14842--828
    4Mardin 196914743--625
    5Batman Petrolspor14734--324
    6Keçiörengücü14653--823
    7Bodrum FK14563--521
    8Antalyaspor14626---120
    9Fatih Karagümrük14545--419
    10Esenler Erokspor14464--218
    11Muğlaspor14464---718
    12Ümraniyespor13454--417
    13Sarıyer14455---417
    14Vanspor FK14536---616
    15Bandırmaspor14356--014
    16Pendikspor14356---1014
    17Manisa F.K.14347---313
    18Sivasspor14275---613
    19İstanbulspor142210---218
    20Boluspor131111---224
    Tarih Ev Sahibi Saat / Skor Konuk Takım
    BugünIğdır FK20:00Ümraniyespor
    21 Kasım, Cumartesiİstanbulspor13:30Keçiörengücü
    21 Kasım, CumartesiMardin 196913:30Bandırmaspor
    21 Kasım, CumartesiKayserispor16:00Sarıyer
    21 Kasım, CumartesiFatih Karagümrük19:00Boluspor
    22 Kasım, PazarBatman Petrolspor13:30Muğlaspor
    22 Kasım, PazarManisa F.K.16:00Pendikspor
    22 Kasım, PazarEsenler Erokspor16:00Antalyaspor
    22 Kasım, PazarBursaspor19:00Sivasspor
    23 Kasım, PazartesiBodrum FK20:00Vanspor FK
    # Takım O G B M A Y AV P
    1Muş Sport Klübü12921--2129
    2Elazığspor12831--2127
    3Güzide Gebzespor12831--927
    4Aliağa FAŞ12822--726
    5Şanlıurfaspor12732--1424
    6İnegöl Kafkas Gençlik12723--723
    7Çorluspor 194712633--621
    8Erbaaspor12525--417
    9Sebat Gençlikspor12435--715
    1068 Aksaray Belediyespor12435--415
    11Isparta 32 Spor12435---115
    12Menemen FK12435---315
    13Ankaraspor12417---513
    14Somaspor12336---812
    15Kastamonuspor12228---305
    16Arnavutköy Belediyespor121110---171
    Tarih Ev Sahibi Saat / Skor Konuk Takım
    22 Kasım, PazarAnkaraspor13:00Çorluspor 1947
    22 Kasım, PazarAdana Demirspor13:00Aliağa FAŞ
    22 Kasım, PazarKastamonuspor13:00Erbaaspor
    68 Aksaray BelediyesporMuş Sport Klübü13:00Hatayspor
    68 Aksaray BelediyesporSomaspor13:00Elazığspor
    68 Aksaray BelediyesporSebat Gençlikspor13:00Güzide Gebzespor
    68 Aksaray BelediyesporMenemen FK15:00Şanlıurfaspor
    68 Aksaray Belediyesporİnegöl Kafkas Gençlik15:00Arnavutköy Belediyespor
    # Takım O G B M A Y AV P
    1Yeşilyurt Belediyespor12930--3630
    2Talasgücü Belediyespor12921--1729
    3Karaköprü Belediyespor12822--1726
    4Mazıdağı Fosfatspor12741--1525
    5Niğde Belediyesispor12813--1025
    6Kırşehir Belediyespor12732--1724
    7Bitlis Özgüzelderespor12723--1223
    8Yeni Mersin Idmanyurdu11704--621
    9Kırıkkale Büyük Anadolu11623--720
    10Osmaniyespor12615--319
    11Adana Adaletgucu12417---613
    12Ağrı 197012327---811
    13Diyarbekirspor12318---410
    14Yozgat Bld Bozokspor12237---209
    15Silifke Belediyespor12228---138
    16Karaman FK11209---276
    17Adanaspor121110---294
    18Yeni Malatyaspor110011---330
    Tarih Ev Sahibi Saat / Skor Konuk Takım
    21 Kasım, CumartesiAdana Adaletgucu13:00Mazıdağı Fosfatspor
    22 Kasım, PazarYeni Malatyaspor13:00Adanaspor
    22 Kasım, PazarKırşehir Belediyespor13:00Yeni Mersin Idmanyurdu
    22 Kasım, PazarAğrı 197013:00Yozgat Bld Bozokspor
    22 Kasım, PazarBitlis Özgüzelderespor13:00Osmaniyespor
    22 Kasım, PazarKaraman FK13:00Diyarbekirspor
    22 Kasım, PazarKaraköprü Belediyespor13:00Yeşilyurt Belediyespor
    22 Kasım, PazarSilifke Belediyespor13:00Kırıkkale Büyük Anadolu
    22 Kasım, PazarNiğde Belediyesispor15:30Talasgücü Belediyespor
    Son güncelleme: 20.11.2026 23:47:59