Nazi diktatörlüğünün Avrupa’yı yıkıma sürüklemesinden yaklaşık 80 yıl sonra aşırı sağcı Almanya için Alternatif’in sandıktan birinci çıkması, ülkenin geçmişiyle hesaplaşmasının ne kadar sağlam olduğu sorusunu yeniden gündeme taşıdı. AfD’ye verilen her oy Hitler’e duyulan özlem anlamına gelmiyor; ancak partideki bazı isimlerin Nazi dönemini çağrıştıran söylemleri, tehlikeli bir tarihsel hafıza kaybına işaret ediyor.

Almanya’nın Saksonya-Anhalt eyaletinde 6 Eylül 2026’da yapılan seçim, ülkenin siyasi tarihinde sarsıcı bir sonuç doğurdu. Aşırı sağcı Almanya için Alternatif (AfD), geçici resmi sonuçlara göre oyların yaklaşık yüzde 43,8’ini alarak açık ara birinci parti oldu. Parti 83 sandalyeli eyalet meclisinde 39 milletvekilliği kazandı; böylece tek başına iktidar için gereken çoğunluğun hemen altında kaldı.

Bu sonuç yalnızca sıradan bir iktidar değişikliği ihtimali olarak değerlendirilemez. Çünkü AfD içinde, Almanya’nın Nazi geçmişini küçümseyen veya o dönemin siyasal dilini yeniden dolaşıma sokan isimler bulunuyor. Partinin önde gelen siyasetçilerinden Björn Höcke hakkındaki, Nazi döneminin paramiliter örgütü SA’ya ait yasaklı bir sloganı iki kez kullandığı gerekçesiyle verilen mahkümiyet kararları 2025 yılında kesinleşti.

Dolayısıyla sorulması gereken soru şudur: Almanya gerçekten Hitler’i mi özlüyor, yoksa ekonomik ve toplumsal öfkesini geçmişin en tehlikeli fikirlerini kullanan bir parti üzerinden mi ifade ediyor?

Adolf Hitler 1933’te iktidara geldikten sonra demokratik kurumları adım adım ortadan kaldırdı. Muhalefeti susturdu, basını kontrol altına aldı, sendikaları dağıttı ve devleti tek kişinin iradesine bağladı. Irkçılık ile antisemitizmi devlet politikasına dönüştüren Nazi rejimi, Yahudileri toplumdan dışladı; haklarını, mallarını ve sonunda yaşamlarını ellerinden aldı.

Holokost sırasında Nazi Almanyası ve işbirlikçileri yaklaşık altı milyon Yahudiyi sistematik biçimde öldürdü. Romanlar ve Sintiler, engelliler, Sovyet savaş esirleri, Polonyalı siviller, eşcinseller, Yehova Şahitleri, siyasi muhalifler ve rejimin “istenmeyen” ilan ettiği daha pek çok insan da sürgüne, zorla çalıştırmaya, işkenceye ve toplu katliama uğradı.

Hitler’in saldırgan yayılmacılığı 1 Eylül 1939’da Polonya’nın işgaliyle Avrupa’yı büyük bir savaşa sürükledi. Ardından işgaller, bombardımanlar, açlık, toplu infazlar ve cephelerde yaşanan ölümler geldi. Nazi rejiminin “güçlü Almanya” vaadi, gerçekte milyonlarca insanın ölümü ve Avrupa’nın harabeye dönmesiyle sonuçlandı.

Sonunda Hitler’in kurduğu düzen kendi enkazı altında kaldı. Sovyet birlikleri Berlin’e girerken Hitler, 30 Nisan 1945’te yeraltındaki sığınağında intihar etti. Almanya birkaç gün sonra koşulsuz teslim oldu. Arkasında bölünmüş, işgal edilmiş, şehirleri yıkılmış ve insanlık tarihinin en ağır suçlarıyla yüzleşmek zorunda kalan bir ülke bıraktı.

AfD’nin yükselişini yalnızca “Almanlar Hitler’i özlüyor” cümlesiyle açıklamak kolay fakat eksik olur. Son seçim üzerine yapılan araştırmalar, özellikle doğu eyaletlerinde ekonomik gelecek kaygısının, göç karşıtlığının, hayat pahalılığının ve siyasal sisteme duyulan güvensizliğin etkili olduğunu gösteriyor.

Saksonya-Anhalt’taki AfD seçmenlerinin yüzde 91’i yabancı göçünün artmasından, yüzde 85’i Almanya’daki yaşam biçiminin çok fazla değişmesinden endişe duyduğunu belirtti. Yüzde 89’u fiyatların faturalarını ödeyemeyecekleri kadar yükselmesinden korkarken yüzde 83’ü doğu Almanların hala “ikinci sınıf vatandaş” muamelesi gördüğü düşüncesine katıldı. Bu veriler, AfD desteğinde kimlik korkuları kadar ekonomik güvensizlik ve dışlanmışlık duygusunun da rol oynadığını ortaya koyuyor.

Ancak ekonomik sıkıntı, ırkçılığı veya otoriterliği masumlaştırmaz. Demokratik partilerin başarısızlığı da Nazi dönemini çağrıştıran sloganların kullanılmasını, milyonlarca insanın yaşadığı acıların küçümsenmesini ya da insanların kökenlerine göre ülkeden gönderilmesini savunan politikaları kabul edilebilir hale getirmez.

Asıl tehlike, bütün AfD seçmenlerinin bilinçli Nazi olması değil; Nazi döneminden miras kalan düşüncelerin ekonomik korkular, göçmen karşıtlığı ve “düzeni yeniden kurma” vaatleri içinde sıradanlaştırılmasıdır. Hitler de iktidara yalnızca açık Nazi fanatiklerinin desteğiyle gelmedi. Krizlerden korkanların, mevcut siyasete öfkelenenlerin, güçlü lider arayanların ve “bize bir şey olmaz” diyenlerin desteğinden veya sessizliğinden yararlandı.

Bugün Almanya’da milyonlarca insan aşırı sağa karşı çıkıyor; sivil toplum kuruluşları, sendikalar, kiliseler, Yahudi toplulukları ve demokratik partiler Nazi geçmişinin unutulmaması için mücadele ediyor. Bu nedenle AfD’nin başarısını bütün Alman toplumuna mal etmek doğru değil.

Fakat yüzde 43,8’lik oy oranı da basit bir protesto diye geçiştirilemez. Sandık sonucu Almanya’ya ağır bir soru yöneltiyor: İnsanlık tarihinin en kanlı diktatörlüklerinden birini doğuran ülke, geçmişinden gerçekten ders çıkardı mı; yoksa aynı fikirler yeni kelimeler, yeni hedefler ve seçimle kazanılmış yeni bir meşruiyet altında geri mi dönüyor?

Hitler’in hikayesi bir “güçlü lider” hikayesi değildir. Soykırımın, dünya savaşının, toplumsal çürümenin ve sonunda kendi ülkesini de enkaza çeviren bir diktatörlüğün hikayesidir. Bu gerçeği unutan toplumlar, aynı felaketi aynı isimle olmasa bile yeniden yaşama tehlikesiyle karşı karşıya kalır.

Mehmet Ali Demir