Alevi hareketi bugün yalnızca örgütsel bir kriz yaşamıyor; çok daha derin, çok daha tarihsel bir kırılmanın içinden geçiyor. Bu kırılma, tabela sayısıyla, cemevi binalarıyla, federasyon kongreleriyle ya da protokol konuşmalarıyla açıklanamaz. Asıl mesele şudur: Alevi hareketi, kendisini var eden itiraz ruhunu, yani düzene karşı tarihsel mesafesini büyük ölçüde kaybetti.

Geçmişe bakıldığında Alevilik, sadece bir inanç kimliği değil; aynı zamanda zulme karşı duruşun, eşitlik arayışının, haksızlığa boyun eğmemenin ve halkçı bir yaşam felsefesinin adıydı. Alevi hareketini güçlü kılan şey, sadece “Alevi olmak” değildi. Onu güçlü kılan; Selçuklu’dan Osmanlı’ya ve Cumhuriyet’in ilk yüzyılında yaşanan Dersim’e, Maraş’tan Sivas’a uzanan tarihsel hafızanın içinde şekillenen direniş ahlakıydı.

Bugün zayıflayan tam da bu ahlaktır.

Alevi hareketi özellikle 1990’lardan itibaren görünürlük kazandı. Bu görünürlük başlangıçta önemliydi. Çünkü inkar edilen, yok sayılan, katliamlarla susturulmak istenen bir toplum artık kendi adıyla konuşmaya başlamıştı.

Ancak zamanla bu görünürlük, mücadeleci bir hattın değil, temsil bürokrasisinin alanına sıkıştı.

Bir dönem meydanda, sokakta, halk toplantısında, cem meydanında kurulan söz; giderek protokol masalarına, belediye salonlarına, devlet kurumlarıyla görüşmelere ve fon projelerine hapsedildi.

Temsil arttı ama ruh azaldı.

Kurumlar büyüdü ama inanç derinliği küçüldü.

Söylem genişledi ama mücadele daraldı.

Alevi hareketi burada büyük bir tarihsel sapma yaşadı. Devlete rağmen var olma iradesi, devletten tanınma bekleyen bir çizgiye dönüştü.

Alevilik tarihsel olarak merkezi iktidarlarla sorunlu bir inanç ve yaşam biçimidir. Çünkü Alevilik; itaati değil rızalığı, biatı değil sorgulamayı, iktidarı değil yolu esas alır.

Bu nedenle Alevi hareketinin en temel gücü, devletle arasındaki eleştirel mesafeydi.

Bugün bu mesafe bulanıklaştı.

Devletin tanımasını bekleyen, devletin hukukuna sığınan, devletin kurumlarıyla meşruiyet arayan bir Alevi hareketi oluştu. Elbette cemevlerinin tanınması, zorunlu din derslerinin kaldırılması ve eşit yurttaşlık talepleri vazgeçilmezdir.

Ama sorun şudur: Hak mücadelesi, devlete yaranma siyasetine dönüştüğünde Alevi hareketi kendi tarihsel özünü kaybeder.

Bugün bazı kurumlarda “devlet bizi kabul etsin” beklentisi, “biz bu devleti demokratikleştirelim” iradesinin önüne geçmiş durumda. İşte ruh kaybı burada başlıyor.

Alevi hareketinin en büyük sorunlarından biri de Aleviliğin giderek kültürel bir kimlik etiketine indirgenmesidir.

Alevilik yalnızca semah dönmek, deyiş söylemek, aşure yapmak, Hızır lokması dağıtmak değildir. Bunlar elbette değerlidir; ama Alevilik bunlardan ibaret hale getirildiğinde içi boşalır.

Alevilik bir yol ahlakıdır.

Kul hakkı yememektir.

Mazlumdan yana olmaktır.

Zalime karşı söz kurmaktır.

Rızalık almadan hüküm vermemektir.

Eline, beline, diline sahip olmaktır.

Bilimi kendine rehber edinmektir.

Bugün sorun şudur: Alevi kurumları bu ahlaki zemini topluma ne kadar taşıyor?

Genç kuşaklara Aleviliğin sadece folklorunu mu aktarıyoruz, yoksa felsefesini ve direniş damarını mı?

Ne yazık ki çoğu yerde Alevilik sahneye, etkinliğe, afişe ve törene sıkıştı. Yolun iç disiplini zayıfladı. Ocak-Pirlik sistemi ya dışlandı ya da araçsallaştırıldı. İnançsal derinlik, modern kurum dilinin içinde eridi.

Alevi hareketi ruhunu biraz da kendi kurum bürokrasisi içinde kaybetti.

Birçok kurumda halktan çok yönetim kurulları konuşuyor. Toplumun ihtiyacından çok koltuk dengeleri belirleyici oluyor. Kimin başkan olacağı, hangi federasyonun kimi temsil edeceği, hangi etkinlikte kimin konuşacağı gerçek sorunların önüne geçiyor.

Bu, küçük gibi görünen ama hareketi içten çürüten bir durumdur.

Çünkü toplumsal hareketler bürokrasiyle değil, canlı halk ilişkisiyle yaşar.

Bir kurum halkın acısına dokunmuyorsa, gencin sorusuna cevap veremiyorsa, yoksulun sofrasına oturmuyorsa, kadının sesini merkeze almıyorsa, o kurumun tabelası büyük olsa da etkisi küçülür.

Bugün birçok Alevi kurumu tam da bu açmazı yaşıyor.

Alevi hareketinin en ağır kaybı gençlik alanında yaşanıyor.

Gençler artık kurumlara eskisi gibi akmıyor. Çünkü kendilerine canlı bir düşünce, güçlü bir aidiyet ve anlamlı bir mücadele alanı sunulmuyor.

Gençlere çoğu zaman hazır kalıplar veriliyor:

“Gel semah öğren.”

“Gel etkinlikte görev al.”

“Gel pankart taşı.”

Ama genç şunu soruyor:

Ben kimim?

Bu yol bana ne söylüyor?

Bugünün dünyasında Alevilik ne anlama geliyor?

Adaletsizlik karşısında ne yapacağız?

Irkçılığa, asimilasyona, yoksulluğa, kadın cinayetlerine, savaşlara ve doğa talanına karşı Alevi duruşu nedir?

Bilimi rehber edinmek yerine hurafelerle birbirimizi mi kandıracağız?

Bu sorulara güçlü cevap verilemediği için gençlik uzaklaşıyor.

Çünkü gençlik yalnızca kültürel aidiyetle tutulamaz. Gençlik fikir ister, cesaret ister, sahicilik ister, mücadele ister.

Alevi hareketi gençliğe bir gelecek ufku sunamadığında, gençlik doğal olarak başka alanlara savruluyor.

Alevi toplumu uzun yıllar devletin asimilasyon politikalarına karşı mücadele etti. Zorunlu din dersleri, Diyanet sistemi, cami merkezli din politikaları ve Aleviliği Sünni kalıplara çekme çabaları hala en güçlü şekilde devam ediyor.

Ama bugün asimilasyon sadece devlet eliyle işlemiyor.

Alevi kurumlarının zayıflığı, gençliğin kopuşu, ana dilin kaybı, tarihsel hafızanın yüzeyselleşmesi ve inanç ritüellerinin folklorik gösteriye dönüşmesi de iç asimilasyon yaratıyor.

En tehlikeli asimilasyon, insanın kendi çözülmesini fark etmemesidir.

Bugün Alevi toplumu çoğu yerde kendisini koruduğunu sanarken aslında hafızasını kaybediyor.

Dersim’i anıyor ama Dersim’in politik anlamını zayıflatıyor.

Pir Sultan’ı söylüyor ama Pir Sultan’ın iktidara baş eğmeyen çizgisini kurum pratiğinde yaşatmıyor.

Şeyh Bedreddin gibi direniş çizgisini ise neredeyse hiç anlatmıyor.

Bu çelişki büyüdükçe ruh kaybı derinleşiyor.

Alevi hareketinin tarihsel olarak güçlü bir sol, halkçı ve eşitlikçi damarı vardı. Bu damar, Aleviliği yalnızca inançsal bir kimlik olmaktan çıkarıp toplumsal adalet mücadelesine bağladı.

Bugün bu damar zayıfladı.

Yerine daha temkinli, daha diplomatik, daha risksiz bir dil geldi.

Eskiden Alevi hareketi devletin baskısına, faşizme, ırkçılığa, yoksulluğa ve eşitsizliğe karşı daha açık sözlüydü. Bugün birçok kurum politik söz kurmaktan çekiniyor. Herkesi memnun etmeye çalışan, keskinlikten kaçan, düzenle kavga etmeyen bir dil yaygınlaşıyor.

Oysa Alevilik tarihsel olarak tarafsızlık yolu değildir.

Alevilik mazlumdan yana taraf olmaktır.

Bugün bu taraf olma cesareti zayıfladıkça hareket de politik gücünü kaybediyor.

Devletin ve sistemin istediği bir Alevilik biçimi var: Sakin, törensel, folklorik, itirazsız, düzenle uyumlu, gerektiğinde kültürel zenginlik olarak sergilenen ama siyasal hak talep etmeyen bir Alevilik.

Buna “makbul Alevilik” denilebilir.

Bu makbul Alevilikte Pir Sultan vardır ama isyanı yoktur.

Semah vardır ama adalet talebi yoktur.

Cemevi vardır ama bilim yerine mitoloji ve hurafe vardır.

Aşure vardır ama direnişin politik anlamı törpülenmiştir.

Ne yazık ki bazı Alevi kurumları farkında olarak ya da olmayarak bu makbul Alevilik sınırlarına çekilmiştir.

Ruh kaybının en tehlikeli biçimi budur: İnsan hala kendi adını kullanır ama artık kendi tarihsel anlamını taşımaz.

Bugün Alevi hareketinin en çok ihtiyaç duyduğu şey övgü değil, hakikattir.

Kendimizi kandırmaktan vazgeçmeliyiz.

Eğer hareket geriliyorsa, geriliyor demeliyiz.

Eğer gençlik kopuyorsa, kopuyor demeliyiz.

Eğer kurumlar halktan uzaklaşıyorsa, uzaklaşıyor demeliyiz.

Eğer Alevilik içi boşaltılmış bir kültürel kimliğe dönüştürülüyorsa, bunu açıkça söylemeliyiz.

Çünkü hakikatle yüzleşmeyen hiçbir hareket kendini yenileyemez.

Ama bunun için önce Alevi hareketi kendisine şu soruları sormalıdır:

Biz kimin için varız?

Halk için mi, kurumlar için mi?

Yol için mi, koltuk için mi?

Mücadele için mi, protokol için mi?

Gençliği kazanmak için mi, geçmişle avunmak için mi?

Devletten onay almak için mi, toplumu özgürleştirmek için mi?

Bu sorulara dürüst cevap verilmeden yeniden doğuş mümkün değildir.

Alevi hareketi ruhunu yeniden kazanacaksa önce halkın içine dönmelidir. Gençlerin dilini anlamalıdır. Kadınların öncülüğünü kabul etmelidir. Yoksulların sofrasına oturmalıdır. İnancı törenden çıkarıp yaşama taşımalıdır. Pir Sultan’ın sözünü, Hace Bektaş’ın felsefesini, Seyit Rıza’nın direncini ve Nesimi’nin hakikat arayışını bugünün dünyasında yeniden kurmalıdır.

Alevi hareketi yeniden güçlü olacaksa yalnızca Aleviler için değil, bütün ezilenler için söz kurmalıdır.

Çünkü Alevilik kendi hakikatine döndüğünde dar bir kimlik değil, geniş bir adalet ufkudur.

Alevi hareketi bugün tarihsel bir eşikte duruyor.

Ya kendi gerilemesini büyük sözlerle örtmeye devam edecek ya da cesur bir özeleştiriyle yeniden ayağa kalkacak.

Ruh kaybedildi; ama bütünüyle yok olmadı.

O ruh hala deyişlerde, anaların nefesinde, gençlerin arayışında, mazlumların öfkesinde, cemevlerinin unutulmuş köşelerinde, Dersim’in dağlarında, Maraş’ın acısında, Sivas’ın küllerinde ve Pir Sultan’ın sözünde yaşıyor.

Mesele o ruhu yeniden örgütleyebilmektir.

Aksi halde geriye yalnızca büyük laflar, boş temsiller ve tarihsel bir yenilgi kalır.

Mehmet Ali Demir