Küresel Değerler Krizi

21. Yüzyılın ilk çeyreğini geride bırakırken insanlık, modernite tarihinin en derin "anomi" ve sistemik tıkanma süreçlerinden birini yaşamaktadır. Aydınlanma düşüncesinin vaat ettiği "evrensel refah" ve "rasyonel barış", bugün yerini mikro-milliyetçiliklerin, derinleşen gelir adaletsizliğinin ve ekolojik yıkımın yarattığı bir "küresel fetret devrine" bırakmıştır. Ulus-devlet mekanizmaları ve neoliberal iktisadi modeller, bireyi ontolojik bir yalnızlığa iterken; toplumsal sözleşmeler "rıza"dan ziyade "tahakküm" üzerine inşa edilmeye başlanmıştır.

Bu makale, mevcut siyaset bilimi krizine yapısal bir alternatif olarak; Anadolu’nun tarihsel derinliğinde mayalanan, ancak modern sosyoloji ve hukuk normlarıyla yeniden okunmayı bekleyen Alevilik öğretisini merkezine almaktadır. Akademik bir titizlik ve siyaset bilimi disiplininin metodolojik araçlarıyla ifade etmek gerekirse; Alevilik sadece tarihsel bir inanç kümesi değil, aksine küresel krizlere yanıt verebilecek kapasitede, henüz tam manasıyla keşfedilmemiş evrensel bir "Toplum Yönetişim Modeli"dir.

I. Modernitenin Ontolojik İflası ve "Can"ın Hukuku

Modern siyaset felsefesi, Hobbes’tan bu yana bireyi "homo economicus" parantezine alarak, onu piyasanın nesnesi veya devletin vergi birimi haline getirmiştir. Birey, rasyonel bir çıkar makinesi olarak tanımlandıkça, toplumsal bağlar mekanikleşmiş ve yabancılaşma (alienation) kaçınılmaz hale gelmiştir. Oysa Alevilikteki "Can" kavramı, biyolojik ve toplumsal kimliklerin (etnisite, sınıf, statü, cinsiyet) ötesinde, her türlü ayrımcılığı teolojik ve hukuki olarak imkansız kılan aşkın bir "hukuk öznesi" tanımıdır.

"Can", sadece hakları olan bir birey değil, aynı zamanda evrensel bir sorumluluk ağına bağlı olan etik bir varlıktır. Bu perspektiften bakıldığında, "Can Hukuku", İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nin sunduğu seküler onur kavramını batıni bir derinlikle tahkim eder. Bugün yaşadığımız küresel kimlik krizlerinin panzehiri, insanı bir veri setinden veya bir tüketim istatistiğinden çıkarıp onu mutlak bir özne kılan bu kadim antropolojik devrimdir. Bu modelde insanlık, "başkası" (the other) kavramını yok ederek, herkesi aynı varoluşsal düzlemde, yani "Can" paydasında eşitler.

II. Meşruiyetin Kaynağı Olarak "Rızalık" ve Müzakereci Demokrasi

Mevcut temsili demokrasilerde meşruiyet, çoğu zaman sayısal bir çoğunluğun (majoriteryanizm) azınlık üzerindeki iradesiyle sınırlı kalmaktadır. Bu durum, toplumsal kutuplaşmayı körüklemekte ve "kazanan her şeyi alır" mantığıyla barışı zedelemektedir. Alevilikte ise siyasal ve toplumsal otoritenin meşruiyeti, sayısal üstünlüğe değil, mutlak "Rızalık" ilkesine dayanır.

Siyaset literatüründeki "deliberatif (müzakereci) demokrasi" kavramının asırlar öncesinden gelen bir uygulaması olan "Rıza Meydanı", toplumsal barışı kağıt üzerindeki yasalardan ziyade, bireylerin vicdani mutabakatı üzerine inşa eder. Rızalık, sadece bir onay mekanizması değildir; o, toplumsal adaletin her bir biriminin sürece dahil olduğu, kimsenin rızası alınmadan hükmün kurulmadığı radikal bir eşitlik halidir. Eğer bir toplumda rıza tam manasıyla oluşmamışsa, orada alınan kararın meşruiyeti kadim hukuk nezdinde "hükümsüz" sayılır. Bu ilke, modern yönetişimdeki "şeffaflık" ve "katılımcılık" ilkelerinin etik bir zirvesidir.

III. Ekolojik Rıza: Doğanın Hakk'ı ve Sürdürülebilirlik

Küresel iklim krizi, modern insanın doğayı "hammaddeler deposu" olarak görmesinin bir sonucudur. Siyaset bilimi, doğayı uzun süre siyasal alanın dışında, sömürülecek bir nesne olarak konumlandırmıştır. Alevilik öğretisi ise doğayı "Hakk'ın tecellisi" ve "Hakk'ın aynası" olarak tanımlar. Bu tanım, ekolojiyi sadece bir teknik sorun olmaktan çıkarıp bir "hukuk meselesi" haline getirir.

"Doğayla rızalık almak", Alevi toplumsal sözleşmesinin vazgeçilmez bir parçasıdır. Toprağı incitmeden sürmek, suyu kirletmeden içmek ve ağacı izinsiz kesmemek; etik bir yaşamın ön şartıdır. Bu perspektif, bugünün dünyasında "Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları" olarak adlandırılan hedeflerin, çok daha samimi ve içselleştirilmiş bir versiyonudur. Doğanın bir "hak öznesi" olarak kabul edilmesi, geleceğin hukuk sistemleri için Aleviliğin sunduğu en devrimci katkılardan biridir.

IV. Örgütlenme İhtiyacı: Bir Sivil Anayasa Önerisi

Bugün dünya sathına yayılmış, nüfus projeksiyonları 10 milyonları  aşan  bir kitleyi temsil eden Alevilik, artık kendi içsel savunma ve "sır" mekanizmalarından çıkarak, insanlığın ortak sancısına bir "Sivil Anayasa" önermek zorundadır. Bu örgütlenme ihtiyacı, kapalı bir grup veya bir "geto" oluşturma çabası değil; aksine liyakati, şeffaflığı, onarıcı adaleti ve dayanışma ekonomisini savunan bir "Alternatif Uygarlık Projesi"ni küresel ölçekte görünür kılma çabası olacaktır.

Dağınık haldeki beşeri sermayenin, akademik birikimin ve toplumsal vicdanın bir "Toplum Sözleşmesi" etrafında kümelenmesi, sadece Aleviler için değil, mevcut sistemin dişlileri arasında ezilen her inançtan veya inançsızlıktan tüm "Can"lar için bir özgürleşme alanıdır. Bu örgütlenme, "Eline-Diline-Beline" ilkesini kamu yönetiminin şeffaflık standardı, "Müsahipliği" ise toplumsal bölüşümün adalet standardı olarak dünyaya sunma iddiasıdır.

Geleceğin İnşası ve Paradigma Dönüşümü

Alevilik gelecektir. Çünkü geleceğin dünyasında; teknolojiyle barışık ama ruhunu ve etik pusulasını kaybetmemiş, doğayı kutsal bir emanet sayan ve adaleti sadece yasalarla değil "rızalık" üzerinden kuran toplumlara hayati bir ihtiyaç duyulacaktır. Bizim önerimiz, bir ütopya değil, kökleri derinde olan bir hakikatin modern dünya ile kurduğu zorunlu bir köprüdür.

Bu çalışma, Aleviliği tarihsel bir nostalji veya folklorik bir unsur olmaktan çıkarıp, bilimsel disiplinlerin ışığında 21. yüzyılın siyasal ve toplumsal krizlerine cevap veren "etkin, dinamik ve rasyonel bir yapı" olarak yeniden tanımlama yolculuğudur. Bu yolculuk ne kimseye karşı ne de kimseyi dışarıda bırakmaktadır; amac, sarsılan insanlık onurunu "Rıza Şehri"nin adaletinde yeniden ayağa kaldırmak olacaktır.

Sürecin Devamı Hakkında

Bu ilk makale, düşüncenin felsefi, siyasal ve sosyolojik zeminini; "Can Hukuku", "Rızalık" ve "Ekolojik Adalet" gibi kavramlar üzerinden akademik bir derinlikle inşa edilmiştir. Ancak bu kuramsal zeminin, yaşayan bir sisteme dönüşebilmesi için sarsılmaz tarihsel ve etik referanslara ihtiyacı vardır.

2. Makale'de, bu doktrinin oluşturucu   yol önderleri olan Hünkar Bektaş Veli’nin akılcı metodolojisini, Pir Sultan Abdal’ın eğilmez adalet terazisini ve Yunus Emre’nin evrensel sevgi dilini, modern bir "Anayasa ve Yönetişim Rehberi" olarak nasıl formüle edeceğimizi ele alacağız. Bu üç büyük sütunu, teorik tartışmadan çıkarıp modern bir toplumun "yönetim ilkeleri" olarak somutlaştırmaya çalışacagız.

Yolumuz ilim, adalet ve rıza ile aydınlansın.

Mahmut Kanber

Siyaset Bilimci Yazar

mahmutkanber@hotmail.com