Kurucu Eşitlik ile Olgusal Gerçeklik Arasında Bir Yüzyıl

Cumhuriyet’in ilanı Türkiye’de yalnızca bir rejim değişikliği değildi. Aynı zamanda devlet ile yurttaş arasındaki ilişkinin yeniden tanımlanmasıydı. Saltanatın ve hilafetin kaldırılması, egemenliğin millete ait olduğunun ilan edilmesi ve laikliğin temel ilke haline gelmesi; inanç ya da soy temelli siyasal düzenin yerine hukuki eşitliği koymayı hedefliyordu. Kurucu anlayış açıktı. Yurttaşlık herhangi bir inanç grubuna ya da etnik kimliğe göre değil, eşit haklar temelinde tanımlanmıştı.

Ancak 20. yüzyılın pratiği bu ideal ile her zaman örtüşmedi. Devletin kurucu felsefesi ile sahadaki olgusal gerçeklik arasında zaman zaman belirgin mesafeler oluştu. Aleviler ve diğer farklı inanç toplulukları bu mesafenin içinde, bir tür gri alanda varlıklarını sürdürmek zorunda kaldı.

Alevilik kendisini dogmatik bir inanç sistemi olarak değil, “yol” olarak tanımlar. Yol; rızalık temelinde yaşanan bir etik yaşam biçimidir. Ruhban hiyerarşisine dayanmaz. Katı bir ödül–ceza öğretisini merkeze almaz. Devri daim anlayışı varlığın sürekliliğini ve insanın doğa ile bütünlüğünü ifade eder. Sorumluluk ertelenmiş bir hesaba değil, bu dünyadaki davranışa bağlanır. Bu özgün yapı, Aleviliği merkezi ve hiyerarşik Din ve Messep düzenlerinin dışında konumlandırmıştır.

Cumhuriyet’in eşit yurttaşlık iddiası, tarihsel dışlanma deneyimi taşıyan Aleviler açısından hukuki bir güvence potansiyeli sunmuştur. Ancak bu güvence her dönemde somut ve eksiksiz biçimde hayata geçirilmemiştir.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında laiklik ilkesi önemli bir çerçeve oluşturmuştur. Buna rağmen 1925’te tekke ve zaviyelerin kapatılmasıyla birlikte geleneksel ocak yapısı kamusal görünürlüğünü kaybetmiştir. Alevi inancı kamusal alandan çekilmiş; Cem, sözlü kültür ve aile içi aktarım yoluyla sürdürülmüştür. Bu geri çekilme bir çözülme değil, sürekliliği koruma stratejisidir. Görünürlük azalmış, fakat yol kesintiye uğramamıştır.

1938 Dersim süreci devlet–toplum ilişkisinde sert bir kırılma yaratmıştır. Güvenlik politikalarının ağır sonuçları bölgedeki Alevi topluluklar üzerinde derin travmalar bırakmıştır. Bu olay, kurucu eşitlik anlayışı ile uygulamadaki yöntem arasındaki farkı açık biçimde görünür kılmıştır. Ancak bu kırılma, Aleviliğin Cumhuriyet fikrinden kopuşuna  yol açmamıştır. Eleştiri ve acı vardır; fakat eşit yurttaşlık talebi referans olmaya devam etmiştir.

1950’lerden itibaren hızlanan iç göç, Alevi toplulukları kırsal alanlardan büyük şehirlere taşımıştır. Kentleşme, geleneksel yapıyı dönüştürmüş; fakat kimliğin görünürlüğünü artırmıştır. Sanayileşen şehirlerde Aleviler çoğunlukla emekçi kesimler içinde yer almış ve eşitlik taleplerini daha açık biçimde dile getirmeye başlamıştır. Bu süreç, inanç ile toplumsal adalet arayışı arasında güçlü bir bağ kurulmasına zemin hazırlamıştır.

1970’ler bu görünürlüğün kırılma noktasıdır. Soğuk Savaş koşullarında artan ideolojik kutuplaşma, toplumsal fay hatlarının siyasal araç olarak kullanılmasına imkan tanımıştır. Alevi kimliği, özellikle sol hareketlerle özdeşleştirilerek hem kimlik temelli hem ideolojik hedef haline getirilmiştir. Bu özdeşleştirme, şiddetin meşrulaştırılmasında kullanılmıştır.

1978 Malatya olayları bu sürecin erken işaretidir. Ardından Maraş’ta yaşanan katliam ve Çorum’daki saldırılar, Alevi mahallelerinin organize biçimde hedef alındığı olaylardır. Evlerin işaretlenmesi, toplulukların hedef gösterilmesi ve kitlesel şiddet; toplumsal gerilimin planlı biçimde yönlendirildiğini göstermiştir. Bu olaylar, kurucu eşitlik iddiası ile sahadaki mezhepçi mobilizasyon arasındaki mesafeyi derinleştirmiştir. Aynı zamanda iç göçü hızlandırmış ve toplumsal hafızada kalıcı bir kırılma yaratmıştır.

1993 Sivas katliamı ise Alevi varlığına ve düşünce özgürlüğüne yönelmiş açık bir siyasal şiddet eylemidir. Aydınların, sanatçıların ve düşünce insanlarının hedef alınması, kimlik temelli nefretin örgütlü biçimde harekete geçirildiğini göstermiştir. Bu olay, yalnızca bir güvenlik zafiyeti değil; farklı inançların ve eleştirel düşüncenin kamusal alandaki varlığına yönelik bir saldırıdır. Kurucu eşitlik iddiası ile uygulamadaki gerçeklik arasındaki çelişki burada bir kez daha görünür hale gelmiştir.

Açık şiddetin yanında daha yapısal bir baskı biçimi de sürmüştür. İnancın resmi olarak tanınmaması, tek merkezli din anlayışının kurumsallaşması ve Aleviliğin kamusal temsilde sınırlı kalması, kültürel erime riskini beraberinde getirmiştir. Bu durum asimilasyon baskısı olarak tanımlanabilir. Ancak sözlü kültür, cem pratiği ve topluluk dayanışması, özgün inanç kodlarının korunmasını sağlamıştır.

Bu koşullar altında Alevi toplulukların geliştirdiği strateji iki yönlüdür. Bir yandan özgün inanç kodlarını korumak, diğer yandan eşit yurttaşlık talebini kurucu ilkeye dayandırarak kamusal alana taşımak. 1970’lerden itibaren başlayan örgütlenme süreci, kentlerde cemevlerinin görünür hale gelmesi ve akademik çalışmaların artması, özgünlüğe dönüşü hızlandırmıştır. Alevilik kamusal alanda daha açık biçimde ifade edilmeye başlanmıştır. Bu süreç bir ideolojik yönelim değil; inancın kendi kodlarıyla görünürleşmesidir.

20.yüzyılın sonunda ortaya çıkan tablo nettir. Alevilik, travmalara ve asimilasyon baskılarına rağmen varlığını sürdürmüş, yol anlayışını korumuş ve eşit yurttaşlık talebini sistemli biçimde dile getiren bir toplumsal özne haline gelmiştir. Kurucu eşitlik ilkesi ile uygulamadaki gerçeklik arasındaki mesafe, bu talebin temel gerekçesini oluşturmuştur.

1970’lerden itibaren belirginleşen özgünlüğe dönüş ve kamusal bilinçlenme süreci, 21. yüzyılın ilk çeyreğinde yeni bir evreye girmiştir. Bu yeni evre, ayrı bir çalışmada ayrıntılı biçimde ele alınacaktır.                                                                                                                

Mahmut Kanber                                                                                                                               

Siyaset Bilimci/Yazar                                                                                      

 mahmutkanber@hotmail.com