Ortak Öğreti, Farklı Deneyimler ve Çok Merkezli Gelecek

Alevilik, farklı tarihsel dönemlerden ve geniş bir kültürel coğrafyadan beslenen kadim bir inanç öğretisi ve düşünce sistemidir. Anadolu ve Mezopotamya, bu öğretinin ortaya çıktığı tek başlangıç coğrafyası değil; tarihsel, toplumsal ve kurumsal gelişiminin güçlü biçimde sürdüğü temel alanlardan biridir. Ocaklar, cemler, musahiplik, rızalık, yol ve sürek anlayışı bu coğrafyada kendine özgü biçimler kazanmış; Alevi toplumunun inançsal ve toplumsal sürekliliğini sağlayan temel kurumlara dönüşmüştür.                                                           

Bugün Alevilik sadece bu tarihsel coğrafyanın sınırları içerisinde yaşamamaktadır.    

Köylerden kentlere, Anadolu’dan Avrupa’ya ve dünyanın farklı bölgelerine yayılan Aleviler, ortak tarihsel kaynaklardan beslenseler de farklı siyasal sistemlerin, toplumsal ilişkilerin ve kültürel ortamların içinde varlıklarını sürdürmektedir.

Bu farklılaşma Aleviliğin parçalandığı anlamına gelmez. Ortak tarihsel hafıza, öğreti, inanç dili ve toplumsal değerler varlığını korumaktadır. Bununla birlikte yaşanılan mekânlar, devlet sistemleri, ekonomik ilişkiler ve toplumsal hayat biçimleri; Aleviliğin örgütlenmesini, kamusal alanda ifade edilmesini ve yeni kuşaklara aktarılmasını farklılaştırmaktadır.

Anadolu’da yaşayan Aleviler uzun yıllar devletin merkezi kimlik anlayışı, inanç alanındaki eşitsizlikler, asimilasyon politikaları ve toplumsal baskılarla karşı karşıya kalmıştır. Bu durum Aleviliğin kamusal görünürlüğünü sınırlandırmış, öğretinin büyük ölçüde kapalı topluluk ilişkileri içerisinde korunmasına yol açmıştır. Kentleşmeyle birlikte köy merkezli toplumsal yapı çözülmüş; ocak-talip ilişkileri zayıflamış, cemlerin ve geleneksel aktarım biçimlerinin sürekliliği sarsılmıştır. Alevilik görünürlük kazandığı ölçüde, geleneksel toplumsal zeminini ve aktarım araçlarını da kaybetme tehlikesiyle karşılaşmıştır.

Diasporada yaşayan Aleviler ise farklı bir gelişim süreci yaşamıştır. Avrupa’nın birçok ülkesinde bulunan görece geniş örgütlenme imkânları, demokratik haklar ve inanç topluluklarına sağlanan hukuki güvenceler, Aleviliğin kamusal alanda daha görünür olmasını sağlamıştır. Cemevleri ibadet mekânı olmanın yanında eğitim, kültür, gençlik, kadın, dayanışma ve kimlik aktarımı merkezlerine dönüşmüştür. Bu gelişme, Aleviliğin kapalı topluluk ilişkilerinden çıkarak kamusal ve kurumsal bir kimlik kazanmasına önemli katkılar sunmuştur.

Diaspora deneyimi kendi sorunlarını da üretmiştir. Alevilik bazı ülkelerde kurumsal bir kimliğe dönüşürken öğretisel derinlik zayıflayabilmekte, inançsal aktarım kültürel temsilin gerisinde kalabilmektedir. Yeni kuşaklar yaşadıkları toplumların dili ve kültürü içinde yetişirken tarihsel hafıza ve öğretisel kaynaklarla bağ kurmakta zorlanabilmektedir. Kurumsallaşmanın gelişmesi bürokratikleşmeyi, temsilde merkezileşmeyi ve örgütler arasındaki rekabeti de beraberinde getirebilmektedir.

Bu koşullar altında Aleviliğin geleceği ne yalnızca Anadolu merkezli ne de yalnızca diaspora merkezli kurulabilir. Anadolu, Mezopotamya ve diaspora arasında hiyerarşik bir merkez-çevre ilişkisi oluşturmak yerine, farklı deneyimlerin birbirini beslediği çok merkezli bir Alevi düşünce ve yaşam alanı geliştirilmelidir.

Anadolu ve Mezopotamya, tarihsel hafızanın, ocakların, yerel süreklerin ve öğretisel kaynakların önemli taşıyıcılarıdır. Diaspora ise kamusal görünürlük, kurumsallaşma, hukuk mücadelesi ve yeni örgütlenme deneyimleri bakımından dikkate değer bir birikim üretmiştir. Bu iki deneyimin birbirine üstünlük kurması değil, birbirini tamamlaması gerekir.

yüzyılın temel sorusu, Alevilerin hangi ülkede yaşadığı değildir. Temel soru; Anadolu’da, Mezopotamya’da, kentlerde ve diasporada yaşayan Alevilerin ortak tarihsel kaynaklardan beslenirken Aleviliğin özgün inanç ve öğretisini farklı toplumsal sistemler içerisinde yeniden üretebilme, geliştirebilme ve geleceğe taşıyabilme kapasitesine sahip olup olmadıklarıdır.

Bu çalışma Aleviliğin geleceğini coğrafi merkez tartışmaları üzerinden değil; öğretisel üretim, kurumsal gelişim ve tarihsel süreklilik kapasitesi üzerinden değerlendirmektedir. Öğretisel üretim, Aleviliğin tarihsel özünü değiştirmek anlamına gelmez. Öğretinin insan, toplum, doğa, emek, rıza ve ortak yaşam anlayışını çağın sorunları karşısında yeniden yorumlayabilmesini ve yeni kuşakların anlayabileceği bir düşünce diliyle buluşturabilmesini ifade eder.

Alevilik korunması gereken tarihsel bir miras olmanın ötesinde, değişen toplumsal koşullar karşısında kendi özünü koruyarak gelişebilen yaşayan bir bilgi, etik ve yaşam sistemi olarak tanımlanmalıdır.

 Geleceğin temel meselesi de bu noktada düğümlenmektedir.

Alevilik geçmişi temsil eden bir hafıza alanı olarak mı varlığını sürdürecek, kendi öğretisini çağın insanına yeniden söyleyebilen, bilgi üretebilen ve toplumsal modeller geliştirebilen yaşayan bir uygarlık tasavvuruna mı dönüşecektir?

Aleviliğin farklı coğrafyalarda yeniden üretilmesi, kurumların ve inanç hizmetlerinin devamlılığıyla sınırlı değildir. Öğretinin çağın ekonomik, siyasal, ekolojik ve toplumsal sorunları karşısında nasıl bir söz geliştireceği de tarihsel sürekliliğin temel parçasıdır.

Yirminci ve yirmi birinci yüzyıl teknolojik ilerlemenin, kentleşmenin ve küreselleşmenin yanında insan emeğinin, doğanın, kültürlerin ve toplumsal ilişkilerin piyasa düzeni tarafından kuşatıldığı bir dönemdir. Kapitalist sömürü düzeni ekonomik eşitsizlik üretmekle kalmamakta; insanları tarihsel hafızalarından, topluluk ilişkilerinden ve ortak değerlerinden uzaklaştırmaktadır. Bireyselleşme, tüketim kültürü, güvencesiz çalışma, zorunlu göç ve sürekli rekabet, insan ile toplum arasındaki bağları zayıflatmaktadır.

Alevilik bu düzen karşısında kendi inançsal varlığını korumaya çalışan kapalı bir topluluk olarak kalamaz. Öğretisinin rıza, paylaşım, eşitlik, dayanışma, emek, doğaya saygı ve insan onuruna dayanan değerlerini çağdaş toplumsal sorunlarla ilişkilendirmek zorundadır. Yaşayan bir öğreti olmanın anlamı, geçmişten gelen değerleri tekrar etmek değil; bu değerlerden hareketle bugünün insanına, toplumuna ve dünyasına yönelik kurucu bir söz geliştirebilmektir.

Bu çerçevede Alevilerin önünde üç temel sorumluluk bulunmaktadır.

Birincisi, öğretisel sürekliliği sağlamaktır. Alevilik anma günleri, kültürel etkinlikler ve sembolik söylemler üzerinden sürdürülemez. Ocak bilgisi, sözlü tarih, nefesler, deyişler, cem ve yol erkanı, yerel sürekler kayıt altına alınmalı; bunların genç kuşaklara aktarılmasını sağlayacak çağdaş eğitim yöntemleri geliştirilmelidir. Aktarım, geçmişin değişmeden tekrarlanması biçiminde değil, tarihsel bilginin çağın düşünce ve iletişim araçlarıyla yeniden buluşturulması yoluyla gerçekleştirilmelidir.

İkincisi, farklı coğrafyalarda oluşan deneyimleri ortak bir düşünce alanında buluşturmaktır. Anadolu’daki Alevi toplumu diasporanın örgütlenme, kamusal görünürlük ve hukuk mücadelesinden yararlanmalıdır. Diaspora kurumları ise Anadolu ve Mezopotamya’daki tarihsel kaynaklar, ocaklar ve yerel süreklerle bağlarını canlı tutmalıdır. Çok merkezlilik, farklılıkların ortadan kaldırılması veya bütün Alevilerin tek bir kurumsal yapı altında toplanması anlamına gelmez. Farklı süreklerin, coğrafyaların ve kurumsal deneyimlerin eşit ilişki içerisinde ortak bilgi ve dayanışma üretmesini ifade eder.

Üçüncüsü, Aleviliğin toplumsal adalet anlayışını çağın sorunlarıyla buluşturmaktır. Emek sömürüsü, yoksulluk, kadın eşitsizliği, çevre yıkımı, savaş, zorunlu göç, göçmen karşıtlığı, kimlik ayrımcılığı ve otoriterleşme Alevi toplumunun dışında kalan meseleler değildir. Alevi öğretisi insanı, doğayı ve toplumu birbirinden koparmayan bir anlayış taşıyorsa bu sorunlar karşısında etik, toplumsal ve siyasal bir söz üretmelidir.

Alevilerin başkalarının siyasal projelerine eklemlenmesi de yeterli değildir. Alevi toplumu kendi tarihsel değerlerinden hareketle bağımsız düşünce, kurum ve toplumsal program geliştirebilmelidir. Bu yaklaşım Aleviliğin bir siyasi partiye, ideolojiye veya tek bir örgütsel merkeze indirgenmesi anlamına gelmez. Aleviliğin kendi öğretisel değerlerinden hareketle demokratik toplum, eşit yurttaşlık, toplumsal adalet ve ortak yaşam konusunda kurucu bir düşünce üretmesi anlamına gelir.

Aleviler farklı ülkelerde ve siyasal sistemlerde yaşayabilir; aynı dili konuşmayabilir, aynı örgütsel yapının içinde bulunmayabilir ve aynı toplumsal deneyimlerden geçmeyebilir. Buna rağmen ortak bir öğretisel zeminde buluşabilirler. Bu zemin; insanın insana üstünlüğünü reddeden, rızayı meşruiyetin temeli kabul eden, emeği ve paylaşımı savunan, doğayı yaşamın ayrılmaz parçası gören, kadın ve erkeğin eşitliğini esas alan, farklılıkları ortak yaşamın değeri kabul eden bir toplumsal anlayışa dayanmaktadır.

Aleviliğin geleceği, geçmişin değişmeden tekrarlanmasında veya tek bir coğrafyanın merkez kabul edilmesinde aranamaz. Gelecek; ortak tarihsel kaynakların farklı coğrafyalarda oluşan deneyimlerle buluşturulmasına, öğretisel bilginin geliştirilmesine, kurumların çağın ihtiyaçlarına göre yeniden yapılandırılmasına ve Aleviliğin insanlığın ortak sorunları karşısında kurucu bir düşünce üretebilmesine bağlıdır.

Aleviliğin 21. yüzyıldaki temel sorumluluğu sadece varlığını sürdürmek değildir. Asıl mesele, yüzyıllara yayılan öğretisel ve tarihsel birikimini çağın değişen insanlık sorunları karşısında yeniden üretebilen, geliştirebilen ve gelecek kuşaklara aktarabilen yaşayan bir uygarlık birikimine dönüştürebilmektir.

Mahmut Kanber
Siyaset Bilimci • Araştırmacı • Yazar                                                          

[email protected]