Temsil, Rıza ve Siyasal Özne Üzerine Bir Siyaset Sosyolojisi Analizi

Türkiye'de son yıllarda yaşanan siyasal gelişmeler, yalnızca partiler arasındaki rekabeti veya liderlik mücadelelerini değil, toplumsal kimliklerin siyasal alandaki konumunu da yeniden tartışmaya açmıştır. Özellikle ana muhalefet partisi bünyesinde yaşanan liderlik tartışmaları, kurultay süreçleri ve meşruiyet eksenli siyasi gerilimler, bir kez daha Alevi toplumunun siyasal alandaki yerini, algılanışını ve temsil biçimini makro-politik düzeyde gündeme taşımıştır.

Ancak burada yapısal bir analizle üzerinde durulması gereken asıl mesele, aktörlerin kişisel siyasal gelecekleri ya da parti içi kliklerin iktidar mücadelesi değildir. Asıl sorun; Türkiye'de Alevilerin neden hala kendi özgün sözleri ve örgütlü iradeleri üzerinden bağımsız birer siyasal aktör olarak değil de, çoğu zaman belirli siyasi figürler ve hegemonik siyasi organizasyonlar üzerinden bir “tartışma nesnesi ” haline getirildiğidir.

Tarihsel Bagajlar ve Kurumsal Vesayet İlişkisi.

Bu durum modern Türkiye siyasi hayatı için yeni bir olgu değildir. Türkiye siyasal yapısında Aleviler, uzun yıllardır belirli partilerin “doğal toplumsal desteği ”, muhalefetin “değişmez seçmeni ” veya belirli liderlerin temsil ettiği bir “kimlik havuzu” olarak kodlanmıştır. Kuşkusuz bu refleksin rasyonel ve tarihsel nedenleri mevcuttur. Cumhuriyet'in kuruluşundan itibaren laiklik, seküler yaşam, hukuk devleti ve eşit yurttaşlık mücadelesi konusunda Alevi toplumunun gösterdiği sosyolojik hassasiyet, onu kurumsal siyasetin belirli yapılarına yakınlaştırmıştır.

Ancak siyaset sosyolojisi literatürü açısından bakıldığında, bir toplumsal kesimin kronik biçimde tek bir partiyle özdeşleştirilmesi, zaman içerisinde yapısal bir kriz üretmektedir. Toplumsal grup, kendi bağımsız siyasal öznesini ve dinamik temsil kapasitesini üretmek yerine, başka siyasal projelerin ve elitlerin dönemsel tahkimat aracı (konjonktürel stepnesi) olarak algılanmaya başlamaktadır.

Bugün tam da bu yapısal tıkanmayla karşı karşıyayız ve şu soruları sormak zorundayız.

. Alevi toplumu neden sürekli kendi özgün talepleriyle değil de, kurumsal muhalefetin iç dinamikleri ve iç krizleri üzerinden okunmaktadır?

. Neden her siyasi kriz, her liderlik değişimi ve her parti içi güç mücadelesi, dönüp dolaşıp Alevilerin siyasal konumuna ilişkin spekülasyonları yeniden üretmektedir?

. Dahası; neden Alevilerin siyasal varlığı kendi kurumsal iradesi üzerinden değil de, belirli siyasi figürlerin kişisel kariyer bagajları üzerinden tanımlanmaktadır?

Bu soruların cevabı yalnızca güncel siyasetin sığ sularında değil, Türkiye'nin yerleşik antidemokratik temsil anlayışında ve hegemonya ilişkilerinde arınmalıdır. Son yıllarda yaşanan gelişmeler göstermiştir ki, yürütülen liderlik tartışmalarının önemli bir bölümü yalnızca siyasal performans değerlendirmelerinden ibaret kalmamış; doğrudan veya dolaylı biçimde Alevi kimliği de bu tartışmaların bir yıpratma ve konsolidasyon enstrümanı haline getirilmiştir.

Analiz: Alevi Toplumu Bu Süreçte Nereye Çekilmek İsteniyor?

Bugün yaşanan liderlik ve kurultay tartışmalarında Alevi kimliğinin yeniden bir kutuplaşma nesnesi haline getirilmesi tesadüfi bir durum değildir. Ortaya çıkan siyasal sonuçlar ve üretilen söylemler analiz edildiğinde, Alevi toplumunun bilinçli bir biçimde iki ana stratejik eksene çekilmek, adeta bir kıskaca alınmak istendiği açıkça görülmektedir.

Siyasetsizleştirilmiş ve Rehin Alınmış Bir Depo Alanı.

Egemen muhalif siyaset, Alevileri alternatifsiz hissettirerek mevcut statükoya mahküm etmek istemektedir. Alevilere dayatılan örtük mesaj şudur. “Sizin adınıza kararları biz alırız, makro politikaları ve listeleri biz belirleriz; siz ise laiklik kaygısıyla bize koşulsuz destek vermekle yükümlüsünüz.” Bu yaklaşım, Alevileri kurucu bir siyasal özne olmaktan çıkarıp, sadece seçim aritmetiklerinde tahkim edilecek pasif bir “oy deposu” haline getirmeyi amaçlar.

Krizlerin Günah Keçisi Alanı.

Diğer taraftan, siyasi başarısızlıkların, kaybedilen seçimlerin veya parti içi tıkanmaların faturası örtük bir kimlik siyasetiyle Alevilere kesilmek istenmektedir. Alevi kimliği görünmez bir bariyer, bir “bagaj” veya “seçilemezlik” gerekçesi gibi sunularak; toplumdaki yerleşik ön yargılar kaşınmakta ve Aleviler siyasetin merkez mekanizmalarından dışarıya, yani çeperlere doğru itilmektedir.

Bir toplumsal kimlik sürekli olarak başkalarının tasarladığı bu iki eksen üzerinden tartışılıyorsa, o topluluğun siyasal hareket alanı ve manevra kabiliyeti zaman içerisinde daraltılıyor demektir. Alevilerin belirli siyasi figürlerin kaderine indirgenmesi, Alevi toplumunun tarihsel ve sosyolojik gerçekliğiyle taban tabana zıttır.

Makul Alevilik Kıskacı ve Rıza Esaslı Örgütlenme Modeli.

Realite  Alevilik yalnızca bir inanç kimliği değildir; aynı zamanda güçlü bir toplumsal hafıza, ortak bir yaşam kültürü, ahlakı merkeze alan bir adalet anlayışıdır. En önemlisi de Alevilik, rızaya dayalı yatay bir toplumsal örgütlenme biçimidir.

Aleviliğin tarihsel örgütlenme dinamiklerine bakıldığında, hiyerarşik ve mutlak otoriteye dayalı yapılardan ziyade, yatay ilişkilerin ve rızaya dayalı meşruiyetin öne çıktığı görülmektedir. Tarihsel Yol öğretisi; birlikte karar almayı, ortak aklı, cem olmayı ve toplumsal rızalığı tarif eder. Bu yönüyle Alevilik, modern demokrasilerin en ileri aşaması olan katılımcı ve çoğulcu anlayışla tarihsel olarak zaten örtüşen derin bir tarihsel ve sosyolojik deneyime sahiptir.

Tam da bu nedenle Aleviler için siyasal ilişki, yalnızca pragmatik bir parti yakınlığı veya asgari müştereklerde buluşma teslimiyeti üzerinden kurulamaz. Aleviler, ancak kendi etik, ahlaki ve siyasal değerleriyle uyumlu siyasal organizasyonlarda yer almayı meşru görür. Bu yaklaşım, Alevileri herhangi bir siyasi partinin doğal destekçisi olmaktan çıkarır. Aleviler; gerektiğinde destek veren, gerektiğinde eleştiren, gerektiğinde mesafe koyan ve gerektiğinde kendi bağımsız sözünü üretebilen tarihsel bir toplumsal özne olma kapasitesine fazlasıyla sahiptir.

Burada Türkiye siyasetinin en köklü çelişkilerinden biri karşımıza çıkmaktadır. Türkiye'de Aleviler, Cumhuriyet'in laik, seküler ve demokratik niteliğinin en güçlü toplumsal teminatı olarak görülür. Bu tespit doğrudur. Ancak aynı Alevilerin kendi siyasal temsil biçimlerini ve özgün taleplerini üretme girişimleri, egemen siyaset tarafından “kimlikçilik” parantezine alınarak sınırlandırılmaktadır.

Başka bir ifadeyle; Alevilerin laikliğin garantörü olması takdir edilmekte; ancak bu garantörlüğün kendi bağımsız siyasal sözünü kurması konusunda aynı demokratik esneklik gösterilmemektedir. Burada “makul Alevilik olarak tanımlayabileceğimiz, sınırları hegemonik yapılar tarafından çizilmiş bir evcilleştirme yaklaşımının izlerini görmek mümkündür. Alevilerin yalnızca belirli sınırların içerisinde kalan, sadece belirli siyasi dengelerin destekleyici unsuru olan bir aktör olarak görülmesi, bu toplumun tarihsel asaletine ve kurucu iradesine aykırıdır. Aleviler, demokratik siyasetin pasif destekleyicileri değil, kurucu ve asli unsurlarındandır.

Özü, Sözü ve İradeyi Siyasetin Merkezine Taşımak.

Dolayısıyla Alevilerin siyasal temsil meselesi; yalnızca seçimlere, kurultaylara, aktörlere veya dönemsel ittifaklara indirgenemez. Mesele çok daha derindir.

Mesele, Alevilerin kendi özgün sözünü egemen yapılardan bağımsız olarak kurup kuramayacağı meselesidir.

Mesele, Alevilerin kendi temsil biçimini rızaya dayalı, çağdaş ve demokratik ilişkiler üzerinden yeniden üretip üretemeyeceği meselesidir.

Mesele, Alevilerin Türkiye'nin demokratik geleceğinde yalnızca başka aktörlerin tasarımlarında destekleyici bir güç olarak mı kalacağı, yoksa kendi ilkeleriyle kurucu bir siyasal özne olarak mı sahneye çıkacağı meselesidir.

Alevi toplumu, kurucu iradesinde emeğinin, hafızasının ve mücadelesinin bulunduğu bu devletin eşit yurttaşlık zeminindeki en köklü unsurlarından biridir. Laikliği, özgürlükleri, demokrasiyi ve hakça bölüşümü savunmak bu toplum için yalnızca konjonktürel bir siyasi tercih değil; felsefi ve tarihsel bir sorumluluktur.

Alevi toplumu, kendi köklü tarihsel gerçekliğini, asırlardır süzülüp gelen adalet ve insan odaklı felsefesini en iyi bilen toplumsal yapılardan biridir. Dolayısıyla rasyonel düzlemde yapılması gereken, egemen siyasetin çizdiği sınırların içinde kalmak değil; tarihsel gerçeklikten alınan güçle özü ve sözü tavizsiz bir şekilde siyaset sahnesine taşımaktır.

Bu durum; başkalarının siyasal mücadelelerinde, krizlerinde ve koltuk kavgalarında yalnızca bir “enstrüman” veya “yedek güç” olmayı reddetmeyi gerektirir. Aleviler, Türkiye siyasetinde edilgen bir unsur ya da bir partinin statik arka bahçesi değildir. Alevi toplumu, kendi özgün ilkeleri ve örgütlü gücüyle Türkiye siyasetinde yön tayin eden, dengeleri kuran ve dönüştüren temel bir güç aktarım aracı haline gelmelidir.

 Mesele,analitik bakış açımızı kökten değiştirme zamanı gelmiştir.

 Aleviler neden sürekli başkalarının siyasal tasarımlarının satır aralarında yedek bir unsur olarak konuşulmaktadır?

Ve daha önemlisi; Alevi toplumu, kendi tarihsel gerçekliğine yaslanarak, kendi özünü ve sözünü Türkiye siyasetinin tam merkezine ne zaman bir güç odağı ve dönüşüm aktörü olarak yerleştirecektir?

 Bu soruya verilecek yanıt, Alevi toplumunun yatay ve çoğulcu örgütlenme anlayışını siyasal alanda daha etkin bir temsil kapasitesine dönüştürebilmesiyle yakından ilişkilidir. Böylesi bir dönüşüm, Alevilerin Türkiye Cumhuriyeti'nin siyasal yaşamında yalnızca karar alma süreçlerine katılan bir toplumsal kesim olmasının ötesine geçmesini; demokratik, çoğulcu ve eşit yurttaşlık temelinde şekillenen siyasal organizasyonlarda belirleyici bir özne ve kurucu bir aktör haline gelmesini mümkün kılacaktır.

Mahmut Kanber

Siyaset Bilimci /Araştırmacı Yazar

[email protected]