Makam Değil Hizmet, Temsil Değil Demokratik Sorumluluk

Bir önceki “Aleviler ve Siyasal Öznelik: Türkiye, Kıbrıs ve Avrupa’da Tanınma, Temsil ve Karar Gücü” başlıklı çalışmada, Alevilerin başkaları tarafından tanımlanan veya yalnızca seçim dönemlerinde hatırlanan bir topluluk olmaktan çıkarak kendi sözünü ve siyasal iradesini kurması gerektiği üzerinde durmuştum. Ancak siyasal öznelik yalnızca devletle, siyasal partilerle ve dış güç merkezleriyle kurulan ilişkiler üzerinden tartışılamaz. Alevi kurumlarının iç yapısı, yönetim anlayışı ve temsil biçimi de aynı eleştirel değerlendirmeye tabi tutulmalıdır.

Alevi toplumu adına konuşan bir kurum, kendi içinde demokratik değilse dışarıya yönelttiği eşitlik ve özgürlük talebi inandırıcılığını kaybeder. Toplumdan hesap verebilirlik bekleyen kurumların önce kendi yönetimlerini şeffaf, katılımcı ve denetlenebilir hale getirmeleri gerekir. Siyasal öznelik, yalnızca dışarıdan tanınma talebi değil, içeride demokratik irade oluşturabilme kapasitesidir.

Yönetmek değil, hizmet etmek

Alevi kurumlarının yönetimine gelmek kişisel nüfuz, toplumsal statü veya siyasal kariyer elde etmenin yolu değildir. Yönetim görevi, Yol’a ve topluma karşı üstlenilen süreli bir hizmet sorumluluğudur. Bu anlayış kaybolduğunda kurum, toplumun ortak iradesini taşıyan bir yapı olmaktan çıkar; başkanın, dar bir yönetim çevresinin veya dış siyasal ilişkilerin denetimindeki alana dönüşür.

Alevi öğretisinde hizmet, makamdan önce gelir. Yöneticiye verilen yetki sınırsız bir tasarruf hakkı değildir. Toplum bu yetkiyi belirli bir süre, belirli ilkeler ve ortak amaçlar doğrultusunda kullanılması için verir. Yetkinin kaynağı yönetim koltuğu değil, toplumsal rızalıktır. Rızalık bir kez alınan ve görev süresince sorgulanamayan bir onay sayılamaz. Sürekli yenilenmesi gereken ahlaki ve demokratik bir ilişkidir.

Bu nedenle yönetim kadrolarının yalnızca seçilmiş olması yeterli değildir. Seçilmiş olmak demokratik meşruiyetin başlangıcıdır; hesap verebilirlik, katılım ve toplumsal denetim ise bu meşruiyetin devam koşullarıdır.

Eşit başkanlık tek başına çözüm değildir

Eş başkanlık, kadınların kurumsal temsili ve yönetim sorumluluğunun paylaşılması açısından değerli bir modeldir. Ancak iki kişinin başkanlık makamını paylaşması, kurum içindeki tek adam anlayışını kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Kararlar yine dar bir çevrede alınıyor, üyeler yalnızca seçim zamanında hatırlanıyor ve eleştiri kurumsal sadakatsizlik sayılıyorsa yönetimin adı değişmiş, siyasal kültürü değişmemiş demektir.

Demokratik yönetim, unvanların çoğaltılmasıyla değil, yetkinin dağıtılmasıyla kurulur. Yönetim kurulları, inanç hizmeti yürütenler, kadınlar, gençler, yerel birimler ve üyeler karar süreçlerine gerçek anlamda katılmalıdır. Mali kaynaklar, siyasal temaslar ve kurum adına yapılan açıklamalar topluma açık olmalıdır. Yönetici değişse bile aynı kapalı karar düzeni devam ediyorsa kurumsallaşmadan söz edilemez.

Tek adamlığı ortadan kaldıracak olan eşit başkanlık unvanı değil; görev süresinin sınırlandırılması, yetki devri, ortak karar, düzenli denetim ve gerektiğinde yöneticiyi geri çağırabilecek demokratik mekanizmalardır.

Temsil yetkisi süresiz değildir

Alevi toplumu, seçtiği yöneticilere yalnızca oy vermez; kendi sözünü, kurumsal itibarını ve ortak geleceğini de emanet eder. Bu nedenle temsil yetkisi kişisel mülkiyete dönüşemez. Bir yöneticinin yıllarca aynı makamda kalması, kurumla kişinin birbirinden ayrılamaz hale gelmesine ve eleştirinin kuruma yöneltilmiş bir saldırı olarak değerlendirilmesine yol açabilir.

Yönetim görevlerinin belirli sürelerle sınırlandırılması demokratik yenilenmenin gereğidir. Aynı kişinin aralıksız biçimde yönetime hakim olması yerine bilgi ve deneyimin yeni kadrolara aktarılması sağlanmalıdır. Kadınların ve gençlerin yönetime katılması sembolik kontenjanlara bırakılmamalı, karar gücüyle güvence altına alınmalıdır.

Toplumun el ve gönül verdiği kişiler için de niteliksel ölçütler bulunmalıdır. Alevi kurumlarını yönetecek kişiler öğretinin temel değerlerini bilmeli; laikliğe, eşit yurttaşlığa, insan haklarına ve toplumsal adalete bağlı olmalıdır. Ayrımcı dil kullanan, kurumu kişisel çıkarı veya siyasal geleceği için araçsallaştıran, mali ve yönetsel denetimden kaçınan kişilerin yalnızca seçim kazanmış olmaları yeterli kabul edilmemelidir.

Pirler, dedeler ve Yol’u yaşayan canlar

Alevi kurumlarının demokratikleşmesi yalnızca yönetim kurullarının düzenlenmesiyle sağlanamaz. Öğretinin taşıyıcıları olan pirler, dedeler ve Yol’u yaşayan canlar da bu yapının düşünsel ve ahlaki sorumluluğunu taşımaktadır. Ancak inançsal hizmet ile kurumsal yönetim birbirine karıştırılmamalıdır.

Pirlik ve dedelik, tek başına siyasal temsil yetkisi vermez; seçilmiş yöneticilik de kişiye öğretinin içeriğini belirleme hakkı kazandırmaz. Bu iki alan arasında üstünlük ilişkisi değil, karşılıklı denge ve demokratik iş birliği kurulmalıdır. İnanç hizmetini yürütenler öğretisel hafızayı korurken yönetim kadroları kurumsal sorumluluğu yerine getirmeli, toplum ise her iki alanı denetleyebilmelidir.

Pirler, dedeler ve Yol’u yaşayan canlar; Alevilerin eşit yurttaşlık temelindeki haklarının kişisel siyasal hesaplar uğruna pazarlık konusu yapılmasına karşı ahlaki sorumluluk üstlenmelidir. Bu sorumluluk, herhangi bir siyasal parti adına hareket etmek değil, Yol’un eşitlik, rızalık ve insan onuru ilkelerini korumaktır.

Asimetrik siyasal ilişkiler

Alevi kurumları devletlerle, belediyelerle, siyasal partilerle ve uluslararası kuruluşlarla ilişki kurabilir. Demokratik toplumda bu ilişkiler gereklidir. Sorun, ilişkinin varlığında değil, eşitsiz ve bağımlılık yaratan niteliğindedir.

Kamu kaynağına, binaya, projeye veya siyasal desteğe erişmek için kurumun bağımsız sözünden vazgeçmesi kabul edilemez. Bir yönetici kendi siyasi geleceği uğruna Alevi toplumunun eşit yurttaşlık talebini daraltıyor, eleştirisini yumuşatıyor veya kurumu belirli bir siyasal merkezin destek alanına dönüştürüyorsa temsil yetkisini aşmış olur.

Bu tür asimetrik ilişkiler doğrudan baskıyla kurulmayabilir. Mali destek, makam vaadi, adaylık beklentisi, protokol ilişkileri ve kişisel yakınlıklar da kurumsal bağımsızlığı zayıflatabilir. Bu nedenle yöneticilerin siyasal ve mali ilişkileri şeffaf olmalı, olası çıkar çatışmaları topluma açıklanmalı ve kurum adına kurulacak temel ilişkiler ortak karara bağlanmalıdır.

Kökencilik ve bölgecilik kurumsal ölçüt olamaz

Türkiye’de, Kıbrıs’ta ve Avrupa’da Alevi örgütlenmesinin temel sorunlarından biri; etnik kökenin, memleketin, bölgenin, aşiretin veya dar çevre ilişkilerinin yönetim tercihlerinde belirleyici hale gelmesidir. Aynı bölgeden veya aynı toplumsal çevreden gelmek, tek başına temsil yeterliliği kazandırmaz.

Kürt, Türk, Arap, Zaza, Balkanlı veya başka bir kökenden gelen Aleviler, Alevi öğretisinin açtığı ortak ahlaki alanda eşittir. Hiçbir köken diğerinden daha değerli değildir. Köken farklılıkları kültürel varlığın parçalarıdır; yönetim hakkının veya kurumsal üstünlüğün dayanağı olamaz.

Alevi kurumlarının ilk referansı etnik köken, bölge veya hemşerilik değil; Yol’un rızalık, eşitlik, dayanışma ve adalet ilkeleri olmalıdır. Kökencilik ve bölgecilik üzerinden kurulan yönetimler farklılıkları korumaz; toplumu dar ilişki ağlarına böler ve ortak iradenin oluşmasını engeller.

Demokratik kurum için temel ölçütler

Alevi kurumlarında demokratik öznelik yalnızca iyi niyetle kurulamaz. Açık ve bağlayıcı kurallara ihtiyaç vardır. Yönetim görevleri süreyle sınırlandırılmalı, mali ve yönetsel faaliyetler bağımsız denetime açılmalı, karar tutanakları üyelerle paylaşılmalı ve önemli siyasal ilişkiler ortak kurullarda değerlendirilmelidir.

Kadınların ve gençlerin eşit karar gücü güvence altına alınmalı; inanç hizmetleri, idari yönetim ve siyasal temsil alanlarının yetki sınırları açık biçimde belirlenmelidir. Yöneticilerin kişisel siyasal faaliyetleri ile kurum adına yürüttükleri çalışmalar birbirinden ayrılmalıdır. Eleştiri düşmanlık olarak görülmemeli, kurumsal gelişmenin ve rızalığın yenilenmesinin aracı kabul edilmelidir.

Yöneticilik bir ayrıcalık değil, süreli ve denetlenebilir bir hizmettir. Kurum yöneticisi toplumu kendi adına konuşturan kişi değil, toplumun ortak sözünü taşıyan sorumlu olmalıdır.

Kurumun öznesi toplumdur

Alevi kurumlarının gerçek gücü başkanlarının siyasal bağlantılarından, sahip oldukları binalardan veya düzenledikleri kalabalık etkinliklerden doğmaz. Kurumsal güç; toplumun kararlara katılmasından, yöneticilerin hesap verebilirliğinden, öğretinin ahlaki ilkelerine bağlılıktan ve eşit yurttaşlık mücadelesindeki tutarlılıktan doğar.

Eşit başkanlık demokratikleşmeye katkı sağlayabilir; ancak tek adamlığı sona erdirecek olan yalnızca yönetim biçiminin adı değildir. Esas olan yetkinin sınırlandırılması, görevlerin süreli olması, farklı toplumsal kesimlerin karar gücüne katılması ve temsilcilerin toplum tarafından sürekli denetlenebilmesidir.

Alevilerin siyasal özneleşmesi, birkaç yöneticiye veya inanç hizmetlisine sınırsız temsil yetkisi vermek anlamına gelmez. Siyasal özne toplumun kendisidir. Yönetimler, pirler, dedeler ve Yol’u yaşayan canlar bu öznenin yerine geçemez; onun ortak sözünün ve öğretisel değerlerinin korunmasına hizmet eder.

Türkiye’de, Kıbrıs’ta ve Avrupa’da ihtiyaç duyulan Alevi kurumsallığı; kökenciliği ve bölgeciliği aşan, siyasal merkezler karşısında bağımsızlığını koruyan, görev sürelerini sınırlayan ve toplumun rızalığını sürekli yenileyen demokratik bir yapıdır. Alevi kurumlarının geleceği makamların korunmasında değil, hizmetin ortaklaştırılmasında; kişilerin güçlenmesinde değil, toplumun söz ve karar sahibi olmasındadır.

Mahmut Kanber
Siyaset Bilimci – Araştırmacı – Yazar