Alevilerin Tarihsel Hafızası, Demokratik Meşruiyet ve Eşit Yurttaşlık

Bazı tarihler yalnızca geçmişte yaşanmış olayları hatırlatmaz; toplumların kendileriyle, devletleriyle ve gelecek tasavvurlarıyla kurdukları ilişkiyi yeniden sorgulamalarına da vesile olur. 2 Temmuz, Alevilerin tarihsel hafızasında tam da böyle bir anlam taşımaktadır. Bu tarih, yalnızca Sivas Madımak Katliamı'nın yıldönümü değildir. Aynı zamanda hafızanın, hakikatin, adalet arayışının ve eşit yurttaşlık talebinin yeniden düşünülmesi gereken tarihsel bir eşiği temsil etmektedir.

Sivas üzerine her yıl çok sayıda anma yazısı kaleme alınmakta, konuşmalar yapılmakta ve ortak acılar yeniden dile getirilmektedir. Bunların her biri toplumsal hafızanın canlı tutulması bakımından kuşkusuz değerlidir. Aradan geçen yıllar bize daha büyük bir sorumluluk da yüklemektedir. Artık yalnızca yaşanan acıları hatırlamak değil; bu acıları mümkün kılan siyasal, toplumsal ve kurumsal dinamikleri de anlamak zorundayız. Hafıza yalnızca geçmişe dönük bir duygu alanı değildir. Hafıza, geleceğin nasıl kurulacağına ilişkin toplumsal ve siyasal bir bilinçtir.

Bir siyaset bilimci olarak uzun yıllardır demokrasi, azınlık hakları, eşit yurttaşlık, toplumsal temsil ve devlet-toplum ilişkileri üzerine çalışıyorum. Aynı zamanda Alevi kimliğini taşıyan bir araştırmacı olarak bu tarihsel hafızanın yalnızca akademik bir inceleme konusu olmadığını; yaşanmış deneyimlerin, kuşaklar boyunca aktarılan anlatıların ve ortak vicdanın ayrılmaz bir parçası olduğunu biliyorum. Bu iki durum birbirine karşıt değildir. Kişisel hafızayla bilimsel yöntemin buluştuğu yerde daha derin, daha sahici ve daha sorumlu analizler üretmek mümkündür.

Akademik çalışma, araştırmacının toplumsal aidiyetlerini inkar etmesini değil, onları eleştirel bir bilinçle değerlendirebilmesini gerektirir. Bu nedenle Alevi kimliğimi ne saklamayı ne de akademik çalışmalarımın yerine koymayı doğru buluyorum. Kimlik araştırmanın konusu olabilir; yöntemi ise bilim belirler. Benim için esas olan, tarihsel olayları öfkenin diliyle değil; olguların, kavramların ve demokratik değerlerin ışığında değerlendirebilmektir.

Bu bakış açısıyla değerlendirildiğinde Madımak yalnızca bir katliamın adı değildir. O, demokratik meşruiyetin, toplumsal hafızanın, devletin bütün yurttaşlarına eşit mesafede durabilme sorumluluğunun ve birlikte yaşama iradesinin sınandığı tarihsel bir dönüm noktasıdır. Sivas'ı anlamak yalnızca geçmişi anlamak değildir; bugünü değerlendirmek ve geleceği nasıl kuracağımıza karar vermektir.

Alevilerin tarihsel hafızası da yalnızca yaşanmış acıların toplamından oluşmaz. Bu hafıza; direnişi, inancı, kültürü, rızayı, dayanışmayı ve insan merkezli yaşam anlayışını da içinde taşır. Katliamları hatırlamak Alevi hafızasının yalnızca bir yönüdür. Diğer yönü ise bütün baskılara rağmen insanı merkeze alan bir yaşam felsefesini, ortak aklı ve birlikte yaşama iradesini kuşaktan kuşağa aktarabilmiş olmasıdır.

Tam da bu nedenle 2 Temmuz'u yalnızca yasın diliyle anmak eksik kalacaktır.

Asıl soru;Alevilerin tarihsel hafızası, demokratik toplumun geleceğine nasıl katkı sunabilir?

Bu sorunun cevabı, tarihsel hafızanın işlevinde saklıdır. Hafıza, yaşanmış acıları koruyan pasif bir bellek değildir. Geleceğe yön veren ortak bir bilinç üretebildiği ölçüde anlam kazanır. Acılar yalnızca hatırlandığında değil; onları mümkün kılan koşullar doğru analiz edildiğinde ve benzerlerinin tekrarını önleyecek demokratik irade geliştirildiğinde toplumsal bir değere dönüşür.

Sivas'ı anlamak yalnızca 2 Temmuz 1993'ü anlamak değildir. Aynı zamanda tarih boyunca Alevilerin karşı karşıya kaldığı dışlanma, ayrımcılık, güvensizlik ve eşit yurttaşlık arayışını doğru okuyabilmektir. Tarihsel hafıza tek tek yaşanan olayların toplamından çok daha fazlasıdır. O hafıza; devlet ile toplum arasındaki ilişkinin, demokratik kültürün ve ortak yaşamın hangi noktalarda güçlendiğini, hangi noktalarda zayıfladığını gösteren tarihsel bir aynadır.

Bir toplumun hafızası yalnızca yas üreten bir alana dönüştüğünde gelecek tasavvuru da zayıflar. Buna karşılık hafıza, demokratik dönüşümün kaynağı haline geldiğinde toplumsal özgüveni ve ortak yaşam iradesini güçlendirir. Bu nedenle Alevilerin tarihsel hafızasını yalnızca katliamlar üzerinden okumak eksik kalacaktır. Aynı hafıza; yüzyıllardır sürdürülen kültürel direnci, eğitime verilen önemi, dayanışmayı, ortak aklı ve insan merkezli yaşam anlayışını da taşımaktadır.

Burada cevaplanması gereken temel soru;

Geçmişin acıları geleceğin siyasal bilincini nasıl şekillendirmelidir?

Kanaatimce bu sorunun cevabı yalnızca anma kültüründe aranamaz. Katliamları anmak tarihsel bir sorumluluktur; ancak onları yalnızca anmak yeterli değildir. Hak'ka yürüyen canlarımıza karşı en büyük sorumluluğumuz, onların özlemini duyduğu adalet, özgürlük ve eşitlik idealini yaşadığımız her coğrafyada güçlendirebilmektir.

Bunun yolu yalnızca hak talep eden bir toplumsal refleks geliştirmek değildir. Bilgi üreten, çözüm geliştiren, demokratik kültürü besleyen ve kamusal yaşamın kurucu aktörleri arasında yer alan bir toplumsal bilinç oluşturmaktır. Tarih göstermektedir ki kararların sürekli konusu olan toplumlar, zamanla kendi geleceklerini belirleme imkanlarını da kaybetmektedir. Buna karşılık kamusal karar süreçlerinin kurucu öznesi haline gelebilen toplumlar yalnızca kendileri için değil, bütün toplum adına daha güçlü bir demokratik zemin oluştururlar.

Bu nedenle Alevilerin tarihsel hafızası, demokratik özneleşmenin de kaynağı olmalıdır. Demokratik özneleşme; yalnızca temsil edilmek değil, ortak geleceğin inşasında sorumluluk üstlenmek, çözüm üretmek ve kamusal akla katkı sunmaktır. Demokratik meşruiyet de tam burada güç kazanır. Devlet ile toplum arasındaki güven ilişkisi, farklı kimliklerin karar süreçlerinde kendilerini eşit ve değerli hissedebildikleri ölçüde derinleşir. Eşit yurttaşlık yalnızca anayasal bir ilke değil, demokratik meşruiyetin toplumsal karşılığıdır.

Cumhuriyet'in ikinci yüzyılı, geçmişi inkar etme ya da geçmişte yaşama dönemi değildir. Bu dönem, tarihsel hafızayı demokratik olgunluğa dönüştürme dönemidir. Demokratik Cumhuriyet, bütün yurttaşlarının kendisini eşit hissettiği ölçüde güçlenir. Hiçbir inancın, hiçbir kimliğin ve hiçbir toplumsal kesimin kendisini dışlanmış hissetmediği bir siyasal düzen, ortak geleceğin en sağlam güvencesidir.

Alevi öğretisi de bu noktada önemli bir toplumsal katkı sunmaktadır. Rızayı esas alan, insanı merkeze koyan, vicdanı ve hakikati önceleyen bu kadim yol; farklılıklarla birlikte yaşamayı ahlaki bir sorumluluk olarak görmektedir. “İncinsen de incitme” anlayışı yalnızca bireysel bir erdem değildir; demokratik toplumun etik temelidir. “Yetmiş iki millete bir nazarla bakmak” ise çoğulculuğun ve insan onurunun evrensel ifadesidir.

Bu nedenle mücadele yalnızca Alevilerin mücadelesi değildir. Mücadele; insan onurunu esas alan, hukukun üstünlüğünü savunan, farklılıkları demokratik yaşamın zenginliği olarak gören herkesin ortak mücadelesidir.

Katliamları anmanın en anlamlı yolu, onları yalnızca hatırlamak değildir. Onları mümkün kılan siyasal, toplumsal ve zihinsel koşulların yeniden üretilmesini engelleyecek demokratik iradeyi geliştirebilmektir. Tarih yalnızca hatırlanmak için değildir; bir daha yaşanmaması için anlaşılmalıdır.

Bugün Alevilerin tarihsel hafızasının önünde yeni bir sorumluluk bulunmaktadır. Bu sorumluluk, yalnızca geçmişi korumak değil; yaşadığımız her coğrafyada bilimin, hukukun, demokrasinin, insan haklarının ve eşit yurttaşlığın güçlenmesine katkı sunmaktır. Üniversitelerde, yerel yönetimlerde, parlamentolarda, sivil toplumda, meslek örgütlerinde ve kamusal yaşamın bütün alanlarında bilgiyle, liyakatle ve ortak akılla karar süreçlerinin kurucu öznesi olabilmek; yalnızca Aleviler için değil, insanlık adına taşınması gereken demokratik bir sorumluluktur.

2 Temmuz'u anarken geçmişe saygımızı sunalım. Aynı zamanda geleceğe dair bir iradeyi de ortaya koymalıyız. Hak'ka yürüyen canlarımıza gösterilecek en büyük vefa; onları yalnızca anmak değil, insan onurunun korunduğu, demokratik meşruiyetin güçlendiği, eşit yurttaşlığın güvence altına alındığı ve hiçbir insanın kimliği ya da inancı nedeniyle ötekileştirilmediği bir toplumu hep birlikte inşa etmektir.

İnanıyorum ki Alevilerin tarihsel hafızası, yalnızca acıları hatırlayan bir bellek değil; demokratik özneleşmeyi besleyen, eşit yurttaşlığı güçlendiren ve ortak geleceğin inşasına katkı sunan tarihsel bir birikimdir. Bu birikimi insanlığın ortak vicdanıyla buluşturabildiğimiz ölçüde, 2 Temmuz yalnızca acının değil; demokratik olgunluğun, toplumsal yüzleşmenin ve ortak geleceğe duyulan umudun da simgesi haline gelecektir.

Mahmut Kanber
Siyaset Bilimci • Araştırmacı • Yazar                                                                               

mahmutkanber@hotmail.com