Alevilikte Hakullah; Yolun Hakkı mı, Makamın Geliri mi?

Alevilikte en çok tartışılan konulardan biri de Hakullah meselesidir. Ne yazık ki bu konu, çoğu zaman ya sorgulanmadan kabul edilmekte ya da sorgulayanlar "yola karşı gelmekle" suçlanmaktadır. Oysa Alevi öğretisinin özü, sorgulayan aklı esas alır. Hakikatten korkan, hakikatin yolcusu olamaz.

Tarafsız ve akıl süzgecinden geçirerek, günümüz koşullarını da dikkate alıp araştırıp sorgulayalım mı?

Hakullah nedir?

Hakullah gerçekten Hakk'ın hakkı mıdır, yoksa zaman içinde insanlar tarafından oluşturulmuş bir gelenek midir?

Eğer "Hakk'ın hakkı" deniliyorsa, Hakk'ın mala, paraya veya servete ihtiyacı olamaz; olmaması gerekir. Çünkü Hakk'ın mahiyeti itibarıyla maddiyatla ilgisi olmaz. Hele ki kendi gerçekliğini bilen, irdeleyen, sorgulayan ve bu yolda ömür verenlerden asla. Ayrıca Hakk'ın hiç kimseye muhtaç olmadığı ve olamayacağı gerçeği de unutulmamalıdır.

Öyleyse verilen şey Hakk'a değil, Hakk yolunda hizmet ettiği kabul edilen kişilere veya yolun ortak ihtiyaçlarına gitmektedir. Bunu biraz daha açarak inceleyelim ve yukarıda da değindiğimiz gibi çağın şartlarını da dikkate alarak irdelememize devam edelim.

Hakullah neden alınır?

Geçmişte ocakzade dedeler ve mürşitler köy köy dolaşır, cem yürütür, anlaşmazlıkları çözer, ikrar alır, düşkünlük erkânını uygular ve yol hizmeti görürdü. O dönemin sosyal şartlarında, taliplerin gönüllü katkılarıyla yaşamlarını sürdürmeleri anlaşılabilir bir durumdu.

Çünkü yolu sürdürme görevi olan Pir, Dede ve Mürşit'in başkaca bir geliri, maaşı, emekliliği veya benzeri bir ekonomik güvencesi yoktu. Bu nedenle, sırf bu yolda hizmet ettikleri için geçim sıkıntısı yaşamamaları adına, herhangi bir rakam ya da değer belirtilmeden, rızalık esasıyla verilip alınabilirdi.

Ancak...

Bugün aynı şartlar büyük ölçüde değişmiştir. Birçok Pir'in, Mürşit'in ve Dede'nin çalıştığı bir kurumdan maaşı, emekli aylığı ya da menkul ve gayrimenkul varlıkları bulunmaktadır. Sonuç olarak, talibe hizmet ettiği için ekonomik olarak zorlanması veya muhtaç duruma düşmesi söz konusu değildir.

Bu nedenle...

Geçmişteki uygulamaları bugünün koşullarında yeniden değerlendirmek kaçınılmazdır.

Gelelim asıl can alıcı konuya ve sonuca:

Hakullah verilmeli midir, kime verilmelidir ve nasıl davranılmalıdır?

Eğer verilen katkı gerçekten yol için ise, o hâlde tek bir kişinin özel geliri olmamalıdır. Yolun ihtiyacı varsa; cemevinin giderleri, fakir, yetim ve yoksul talipler, eğitimine devam eden ihtiyaç sahibi çocuklar, kültürel faaliyetler ve ortak hizmetler öncelikli olmalıdır.

Yani yol adına alınan ya da verilen Hakullah'ın, yolun ortak yararına ve kurallarına uygun bir şekle dönüşmesi gerekir.

Hakullah, rızalık esasıyla verilip alınır. Burada herhangi bir meblağ sınırlaması olmamalı; veren kişinin gönül rızası esas alınmalıdır. Kişinin bilinçaltında kendisini zorlayan, mecbur bırakan veya baskı oluşturan duygular bulunmamalıdır.

Ancak günümüzde, özellikle yurt dışındaki canların yanına giden bazı dedelerin sanki ticari maksatla gidiyormuş gibi davrandığı yönünde duyumlar, anlatılar ve yazılı paylaşımlar bulunmaktadır. (Elbette bu değerlendirme bütün dedeler için değil, istisnai kişiler içindir.) "Ben gelirsem şu kadar yol masrafım, şu kadar giderim ve şu kadar da harçlığım olur." denilerek önceden rakam belirlenip tahsilat yapıldığına dair anlatımlar mevcuttur.

Hatta buna benzer, Hakullah kapsamında değerlendirilip değerlendirilemeyeceği yoruma açık olmakla birlikte; Hakka yürüme erkânı, cenaze yıkama ve defin işlemleri için, vefat eden kişinin ailesinin maddi ve manevi durumu gözetilmeksizin yüksek ücretler talep edilmesi, "Şu kadar alırım, yoksa gelmem." anlayışıyla hareket eden Dede ve Pirlerin varlığı da göz ardı edilmemelidir.

Peki, Hakullah zorunlu mudur?

Yukarıda da anlatmaya çalıştığım üzere; gönüllülük ve rızalık esaslarına dayalı olmak, ayrıca Dede, Pir ve Mürşit'in ekonomik ve sosyal durumunu da dikkate almak kaydıyla evet; ancak şartlar dayatılarak isteniyorsa, bu yola hizmet değil, ticaret ve rant olur. Dolayısıyla böyle bir zorunluluk olamaz.

Çünkü...

Alevilikte rızalık esastır. Rızalık olmayan yerde Hak'tan da söz edilemez. Gönülden kopmayan hiçbir katkının manevi değeri yoktur. İstenen, dayatılan veya makamın gereği gibi görülen ödeme, rızalık ilkesini zedeler.

Bugün üzerinde düşünmemiz gereken asıl mesele şudur:

Hakullah gerçekten yolun yaşaması için mi kullanılmaktadır, yoksa zaman zaman makamların kişisel gelirine mi dönüşmektedir?

Bu soruyu sormak kimseyi küçültmez. Tam tersine, yolu korumanın gereğidir.

Hiç kimsenin gerçeği eğip bükerek bulunduğu ortama göre renk değiştirmesine gerek yoktur. Bukalemun olmak, hakikatin değil, çıkarın tercihidir. Alevilik, hakikati arayanların yoludur. Hakikat ise sorgulanmaktan korkmaz.

Sormak suç değildir. İlim ve bilim yolunda hak ve hakikati bulup açığa çıkarmak; tüccar zihniyetine kapılmadan, yol taliplerini, fakir halkı, yoksul öğrencileri ve hizmet erenlerinin kişisel durumlarını da dikkate alarak sorgulamak ve anlatmak gerekir. Kimileri bunu yolu sorgulamak olarak değerlendirebilir.

Ama asla...

Sorgulanan yol değil; zamanın, mekânın, ekonominin, kültürel ve ticari boyutların etkisiyle ortaya çıkan çarpıtmalar ve tüccar zihniyetli uygulamalardır. Amaç, yanlışı ve doğruyu ortaya koymaktır.

Hakikati savunmak, kişileri (Dede, Pir, Mürşit vb.) hedef almak değildir. Tam tersine, yolu yozlaştırabilecek uygulamaları cesaretle tartışabilmektir.

Çünkü Hakk'ın ihtiyacı paraya değil; adalete, dürüstlüğe, rızalığa ve vicdan sahibi insana vardır.

Aşk ile...

Kemal Atalar
Urfa / Kısas

Not: Resim yapay zekâ ürünüdür.