Söyleşi: Erdoğan YALGIN

20.yüzyılın ortalarına kadar, Dersim’de hatırı sayılır bir Derwéşler (derviş) topluluğu ve bunların öncülüğünde gelişen bir Derwéş geleneği  yaşanmaktaydı. Bundandır ki, Dersim toprakları; “Herd é Derwéşan/ Herdu Derwéş” kutsiyetiyle hep anılmıştır. Bu dervişler; aşiretin bağlı olduğu ocağın belli başlı ermiş şahsiyetleridirler. Bunlar kendi mühitlerinde, bağlıları arasında en az ocak pirleri kadar sayğı/ hürmet görürlerdi. Dersim merkezli İtiqat é Réya Heq Ocak hiyarerşisinde Réber, Pir, Mürşid’in yanısıra bir de Derwéş makamı vardır. Hatta 12 kutsal ocak dizgesinde, Derwéş Gewr ve Derwéş Cemal ocaklarının banilerinin Dervéş ünvanları, yolun köklü geleneksel tarihine işaret etmektedir. Bugüne kadar gelişen inanç literatüründe, maalesef fazlaca üzerinde durulmayan Derwéşlik geleneği; aslında otantik dönemde, inancın temel ayaklarından birisini teşkil etmekteydi. Ocak içindeki Derwéşlik geleneği ve kutsanan makamı, aynı zamanda Ocaklarüstü bir konuma sahip olup, ruhani bir takdise şayandı. Örneğin yakın zamana kadar Dersim’de bilinen popüler Derwéşlerden bazıları şunlardır: Hesen Efendi Başikoyi (Başköylü Hasan Efendi). Bava Baki/ Bava Duzgune Tasniye (Tasniyeli Bava Duzgın). Dewreso Derg ( uzun derviş). Dewréş é Paxé Hevik (Havik Paxlı  Derviş). Bunlara eklememiz gereken bir diğer Dewréş ailesi ise Şıx Delil-i Berxécan Ocağının Derwéşidir. Dersim merkeze bağlı Pilvank (Dedeağaç) köyünde Séy Yadigar’ın (Derwéşi Hesé Garé) oğlu Silemanê Dewreşî  (Derviş Süleyman Güntaş) olarak tanınan, Silémané Derwéş Güntaş’tır  (1900-1983). 

Derwéş sözcüğü; Farsça ve Kürtçe‘de bir tasavufi tanımdır. Buna göre doğru yazılış ve okunuşu şöyledir. Kurmanci dilinde;  “der-wêş” yazılışıyla sözcük“ der; dışarısı, kapı. wêş, wêşandin < saklanmak/ saklamak sözcüğünün köküdür. Böylece iki sözcüğün bileşimiyle türetilen bir kavram olarak derwêş‘in, morfolojik tanımlamaları arasında; “Fakir, zavallı, dünyadan el-etek çekmiş, kendisini sofu felsefeyle bütünleştirmiş, belli bir mekânı ve zamanı olmayan, sürekli dışarıda gezen insanlar/ talipler topluluğuyla halleşen/ dertleşen ve tarik-i yol da bazı görevleri olan kimse. Diğer bir tanımıyla; “hırkasının içinde kendisini, kendi içinde de mülksüz bir dünyayı gizleyen yol ereni“.

Otantik dönemde; Dersim merkezli Kürt aşiretinde/ Ocaklarda doğanüstü hallerde bulunan sayğın insanlara “Ew Derwéşi’ye” derlerdi. Derwéşlik hırkası giyen, toplum nezdinde bazı nişânelerle keramet ehli olan ulu erenlerin, toplum içinde yürüttükleri bazı özel hizmetleri vardı.  Bunlar arasında özellikle şu başlıklar ön plana çıkmaktadır. Derwéşler ipe bakar, nazar değen çocukların başında tuz çevirir, dualar okurlar. Yeni evlenenlere nasihatler verir ve onların dini nikahını (emr é Heqi) kıyarlar. Yeni doğan bir çocuğun kırkı çıkarıldığında Derwéş çağırılır ve yıkanan çocuğa Gulbanglar (-Gılbang/ Gılvanglar < doğaçlama dualar) okur. Bebeği kucağına alan derwéş, havaya fırlatarak sever. Böylece kırkıncı günününü geride bırakan bebek, o andan itibaren dünyaya, eve ve yola kabul görür. Bazı hastalıklarda, rahatsızlık duyulan vucuttaki bölgelere (genellikle sırt ve kemik hastalıkları) eliyle, satır/ derhe yada  asasıyla dukunarak gılbanklar okur. Hakka yürüyenlerin kırkı çıkarıldığında, ailenin yanında olur ve gılbanglarıyla, Hakka göçen câna/ cânik’e, son uğurlama merasimlerini yapıp, bu dünyadaki ilişkisi kesin olarak tamamlandığını, mezarı başında dile getirerek melekelerine bildirir.

Bava Rıza, Erdoğan Yalgın (2016)

Nitekim Dersim merkezli Kürt Réya/Raa Heqi itikatının Ocaklarında Derwéşlik geleneğini yürüten bazı aileler günümüze kadar gelmiş ve Ocakları içerisindeki yetkinlik alanlarını halen devam ettirmektedirler. İşte bunlardan birisi de Kuréşan Ocağının kutsal mekanlarından (hewş) biri olan Kızılbel köyünde ikamet eden derwéş aileleridir. Kuréşan oOğı içinde asırlardan beri takdis edilerek günümüze kadar gelen bu ailenin son temsilcilerinden olan Bava Rıza’yı, Paris’de yaşayan yeğeni Pir Hasan Ulucan ile birlikte gidip, Antalya’daki evinden ziyaret ettik. 1988‘de Kızılbel köyünü terkeden Derwéş ailesi, önce Erzincan’nın Mertekli köyüne, iki sene sonra da Xandisi köyüne yerleşmişler. 1993 yılındaki Erzincan depreminden sonra ailenin gençleri Antalya‘ya gelmiş ve akabinde ise ailenin büyükleri, 1997‘de Erzincan’ı tamamen terkedip Antalya‘ya yerleşişler. Yani 1997 yılından beri Antalya’da yaşayan Derwéş Bava Rıza’nın ailesi, buradaki Alevi dernekleriyle sıcak ilişkiler içinde yaşamlarını sürdürmektedirler. Ailenin bütün fertleri bağlama/ tenbur çalıp, Kırmncki/dımılki nefesler/ ayetler (Kılame Heqiye) terrenüm ediyorlar. Cem bağlıyor ve talipleriyle geleneksel ilişkilerini hala sürdürüyorlar. Daha fazla uzatmadan sözü, Bava Rıza’ya bırakalım:

Yalgın: Pirim  sizi tanıyabilirmiyiz? Kısaca kendinizi tanıtırmısınız?

Ben Bava Rıza; 1934 Kızılbel doğumluyum. Kuréşan Ocağının derwéş ailelerindendim. Atalarımdan sözlü kanaldan edindiğim bilgiler dahilinde bizim Kızılbel köyünde sadece bizim ailemiz, yani derwéş aileleri yerleşikmiş. Bizim soyumuz, Kuréş oğlu Dızgın’a dayanır. ilk ceddimiz, Duzgın’dan sonra gelen Derwéş İlyas-ı Deriki’dir. Uzunca giden bir soy şeceresinden sonra, Derwéş Gaji benim büyük dedemdir. Kuréşan Ocağı içinde bizim ailemize Kuréşu Gajiyan/ Gajiu derler. Bana da, Bava Rıza é Garşé derler.

Yalgın: Pirim, siz Kırmanciki/ dımıli konuşursunuz değilmi?

Bava Rıza: Bizde, Kürtçenin her iki dili de konuşulurdu. Bütün büyüklerim; Kırmancki/ Dımıli ve Kurmanci/ Kıraşi dilini konuşurlardı. Ben de her iki dili konuşurum. Yalnız Kılamé Heqiyelerimz, hakka çağırılarımız, yani dualarımız sadece Kırmncki/ dımıli dilinde yapılırdı. Bazı büyüklerimiz gittikleri taliplerinde Kurmanci beyitler, dualar da okumuşlardır.

Yalgın: Peki Gaji, Gajiyan adının anlamı nedir? Bu isimi kimler, neden size vermişler?

Bava Rıza: Anlatım odurki; Duzgın bava zamanında Gaji’nin babası, Derwéş Mustafa sır olur. Kırdaşi/ Kurmanci (Kürtçe) konuşan talipleri, yetim kalan ve çok ağayan  bu çocuğa/ bebeğe isim vermişler. Demişler ki; wa zarok çıma gazi gazi (gaji gaji) dıke < bu çocuk neden böyle ağlıyor/ bağırıyor? O günden sonra bu isim, bizim dedemizin lakabı olmuş. Kuréşan Ocağının bir ezbeti de Gajiu, Gaju, Gajiyan ezbetidir. Derwéş Gaji’nin üç oğlu varmış. Ahmet, Hüseyin ve Mustafa. Ben, Derwéş Mustafa’nın çocuğuyum.

Yalgın. Biraz da köyünüz hakkında bilgi verirmisiniz?

Benim ata köyüm, Kızılbel yani (Tawıra Qızılbeli) olarak bilinir. Atalarımız bu köye, Düzgün Dağının altında yer alan Dewa Khuresu adlı köyden çıkıp gelmişler. Kızılbel köyünü bizim atalarımız kurmuşlar. Kızılbel köyümüz, Pülümür ilçesine bağlı Kırdım köyüne ait bir Kom, Pag, Mezradır. Köyümüze; Balaban deresinin Sansa mevkiinden ulaşılır. Orası bizim yalnız bizim için değil başta tüm Kuréşan mensuplarının ve çevre köylerin kutsadıkları bir kutsal mekandır, Hewştir! Kureyşan Ocağının ikinci önemli mekânıdır. Benim atam olan Derwéş Davud’un oğlu Dervéş Süleyman’ın (Dewres Sıléma) kutsal yatırı (Hews) Kızılbel köyündedir. Burası taliplerimiz ve çevre aşiretler tarafından kutsanmaktadır. Burada yaz aylarında yüzlerce kurban kesilir ve Cemler/ Civatlar, erkânlar bağlanırdı.

Kuréşanlı Bava Rıza (1934)

Yalgın: Derwéş Süleyman hakkında neler söylüyebilirisniz?

Bava Rıza: Derwéş Sıléman, derwéşlik vasıflarının tümünü yerine getiren, gerçek bir erenmiş. Erdoğan bey, atalarımız derler ki, Dersim’de ve özellikle de Duzgın Bava mühitinde Avdel Musa’nın (Abdal Musa) askerleri, yani görünmeyen o askerler (!) varmış. Bizimkiler Kızılbel’e yeleştikten sonra Avdel Mısa’nın bu askerleri; bizimkilere tebelaş olmuşlar. Bizimkilerle bu askerler arasında bir çok kavga-savaş çıkmış. En son nitekim Derwéş Sıléman’ın oğullarından olan Derwéş Mustafa, Avdel Mısa’nın askerleri tarafından vurulur. Uzun savaşlar-çarpışmalar yaşanır. Derken sonunda bizimkiler kazanır ve Avdel Musa’nın askerleri bu memleketi, Dersim‘i terkedip giderler. Kızılbel de bizimkilere kalır. Tabi bütün bu anlatımlar içinde bâtıni sırlar vardır. Avdel Mısa’nın askerleri bâtın askerleridirler. Hiç kimse bunlara karşı duramaz! Bir tek bizim Kızılbel’deki Derwéşlerimiz Avdel Mısa’nın askerlerini yenmişlerdir. Bu askerler, evlere girer. Evlerdeki yemekleri yer, evin xér-bereketini kaçırırlar, yok ederler.

Yalgın: Peki Pirim, neden size derwéş demişler? İsterseniz biraz Dewréşlik hakkında konuşalım!

Bava Rıza: Erdoğan bey, sende bilirsin! Derwéş topraktır. Toprak herşeydir! Toprak neleri örtmemişki? Kimler toprağın üzerinde yürümemiş, tepinmemiş, savaşlar-barışlar yapmamış ki? Kimler toprağın altında çürümemiş ki? İşte Derwéş’de bu topraktır. Derwéş sabırdır! Derwéş malsız-mülksüz, çıplak bir insan-ı kamildir! Herkes Derwéş olamaz! Derwşlik hırkasını giyemez! Derwéş saz ile, söz ile konuşur! Kefş-i keramet sahibidir! Bâtıni ilmini, nefsini köreterek elde etmiştir. İnancımızda Derwéşlik makamı haktır! Derwéş hakikatın kapısıdır!

Bizim Kuréşan Ocağının pirleri kendi taliplerine giderler. Onlarla halleşirler. Cem-Cemaat yaparlar, çıralığını/ haqullahsını alırlar! Fakat onların sorgularını yapmazlar! Onlara derlerki “varsa sorgu-sualleriniz; gidin Kızılbel’deki Dewréşlere görünün!“ Yani taliplerin sorgularını, bizim Kızılbel derwéşleri yapar! Yani ocak içinde, sorgu suali biz yaparız! Hakkı hukuku biz sağlarız. Bizim adeletimiz şaşmaz! Talipler kendilerini, bizim adaletimize rızalıkla teslim ederler! Erkân tarıkini hakkaniyetle kullanırız! Aslında bu adalet anlayışı, bütün Dersim Ocaklarında, pirlerinde vardır. Adalet ve vicdan, inancımızın şah damarıdır! Yeterki tarikten/ yoldan çıkılmasın! Erkâna teslim olunsun! Xızırın tariki doğru tutulsun!

Yalgın. Sizin ailenizden herkes bağlama çalar ve beyit/ nefes söylermi?

Bava Rıza: Evet, Kızılbel‘de hemen hemen herkes bağlama çalar ve kendi ayetlerini çağırır. Her derwéşin bir makamı, perdesi vardır. Ayeti/ sözü vardır! Bu alan bir ulu deryadır, tabiki  bilene! Her kuşağın, herkesin kendine has ayrı bir perdesi vardır. Biz buna Derviş Dıl (Dewres Dıl) perdesi, Dewres Hesenê Deri perdesi, Kekê Dewres Wusıv’i perdesi, Dewres Hesenê Tızvaz’i perdesi ve daha bir çok perde, bizim derwéş ailemize aittir. Bizim perdelerimizi bizden başka kimse vuramaz! Çünkü bunlar bizim kendi anadilimzde hakka çağırma dualarımızdır. Yani hakka çağırma dualarımzı, biz perdelere dökmüşüz. Sazla, perdeyle dile getiririz. Turnanın avazı bizim dilimizdedir. O dil Xızırındır!

Yalgın: Cem-i civatlarınızı nasıl yapardınız?

Bava Rıza: Kızılbel Seyitleri, derwéşleri cemlerimizi kendi evlerimizde, taliplerimizin evlerinde yaparıdık. Böyle Cemevleri yoktu. Bu Cem evleri yeni yeni uyduruldu. (…?) Tabi  bu da normaldir. Çünkü her birimiz bir yere dağılduk! Yol-Erkân dağıldı! Talip bir yana düştü, Pir bir yana! Yeni nesili artık tanımaz olduk! Oysa eskiden bu böyle değildi. Anasından doğmuş olan talibimizi, kundaktan hakka yürüyüşüne kadar biz pirler tanır, onlarla sohbet eder, yolun geregini onlara anlatırdık. Çünkü onlar, bizim gözbebeğimizdir!  E şimdi yaşlı taliplerimizi bile görmeyeli unutmuşuz! Erdoğan bey, bu çok acı bir durumdur, ama gerçek böyledir! Cemlerimizi biz on iki perde ile çalıp-söylerdik. Biz buna kendi dilimizde Kılame Heqiye deriz. Yani hakka olan dualarımızı dileklerimizi Türkçe değil, kendi ana dilimz olan Kırmaci, Dımıli dile getirirdik. O hakla buluşma anı, başka bir andır. O an, ateşle buluşma anıdır! Yani telli saz eşliğinde dualar yapardık. Dualarımızı, gulvanglarımızı perde vurarak hakka çağırırdık. Yolumuzun istikameti, 1980’lerin sonundan itibaren kesintiye uğradı. Köylerde bağladığımız o Cem-i cemaatlerimiz artık yok! Pir-talip ilişkisi kesildi! Işte bütün bunlar; istemeyerek de olsa insanlarımızın kendi tarihine, yoluna yabancı olmasına sebep oldu.

Yalgın: Kılamé Heqiye’de en çok neleri dile getirirsiniz, kime niyaz edersiniz?

Bava Rıza: Kılame Hekiyelerimizde en başta Xızırı anarız. Wayirlerimize yakarırız! Ya Kuréşi, ya Duzgın diye devam ederiz. Dersim evliyalarını anardık. Zaten onlardan başka da kimimiz varki? Bizim Kılamé Heqiyelerimiz ağlamaklıdır. İçlidir, dertlidir! Hakka çağırırken nefesimiz titrer. İnleyerek kendimizden geçeriz. Tewt‘e düşeriz, ateşe düşeriz. Ne bileyim işte, o an…!

Yalgın: Sizin Cüranız üç telli ve siz şelpe kullanıyorsunuz?

Bava Rıza: Evet ben üç telli Cüra ile hakka çağırırım. Parmaklarımla çalarım. Ben Cüramla aynı ruh ve nefes olurum! Hakkı ve kutsal atalarımızı bu üç telle ararım. Diğer büyüklerim de  değişik perdelerle çalarlar söylerler, hakka çağırırlardı. Şimdi çocukarım da kendi perdeleriyle hakka çağırırlar. Onlar karşısında mutluluk duyarım, sevinirim!

Bava Rıza’nın 3 Telli Cürası

Yalgın: Eskiden Pir talip ilişkileri nasıldı, biraz o günleri anlatsanız? (Dediğimde, bava Rıza’nın gözleri bulutlanır ve bariton sesine bir kırgınlık düşer!)

Bava Rıza: Pir; bir köye taliplerine gittiği zaman talipler, karşılamak için yollara dökülürdü. O ne biçim bir alakaydı, Erdoğan bey inanın anlatmak zor! Çala-çocuk yaşlı-genç köylerine giden Pirini karşılarlardı. Atının üzengisini, yularını tutmak için talipler kendi aralarında yarışırlardı. Çünkü her kim ki önce atın yularını tutarsa, Pir, o evin misafiri olurdu. Piri misafir yapmak için talipler, bazen kendi aralarında tartışırlardı. Sonunda bir ev konak tutulurdu. İşte o ev bir Cemxane olurdu. Herkesi bir heyecan sarardı. Kurbanlar kesilir, lokmalar yapılırdı. Bizim itikatımızda post, “Pir Postu“ diye bir şey yoktur. Bu kelime bize ait değildir! Bizde Pir döşeği vardır. Pir talibine gidince hemen ona yatacağı bir yatak/ döşek serilir. Pir, o döşekte oturur. Talipler gelir, muhabet edilir akşama da cem/ cemaat yapılırdı. Pir o evde gittiğinde, Pirin yattığı  o döşek aynı yerinde üç gün öylece kalır, daha sonra toplanılırdı. Bu süre içinde, köyde hasta olan yada zayıf çocuklar varsa o döşekte yatılırdı. Döşek kutsaldır.

Yalgın: Sizi tanıdığıma çok mutlu oldum! Çok teşekkürler Pirim!

Bava Rıza: Sağolasın, Haq raji bo!

*Bu söyleşi, daha önce Semah Dergisinde (Yıl.4, sayı 26, Mart/ Nisan 2016, sayfa. 26-29) yayınlanmıştır.