Erdoğan YALGIN

İnsanlık Tarihindeki Zaman Olgusu ve Alevilikteki Zurvan

Erdoğan YALGIN
  01-01-2022 15:25:00

Tarihsel süreç  içerisinde Mezopotamya’daki zaman belirtisini ve Kürt Alevilerinde zaman olgusu çerçevesinde bazı takvimsel konulara temas edeceğim. Eski dünyanın zaman-i buluşlarında, her topluluğun kendine özgü hesapları hep olmuştur. Bu vesileyle zaman kavramı ile alakalı olan göksel sırlarının, ifşa edilmiş bazı verilerini kısaca aktarmaya çalışacağım.

Aslında tarihsel geçmişi içinde bütün bu kargaşaların üç sacayağı var. Kısaca bunları; ”İktidar/ hükmedenler, “zaman” ve “mekanla“ alakalı, eski dünyanın Avestik açıklaması olan ”Zruuan/ Zruvan/ Zurvan“ kavramının hipostazı olarak ele alabiliriz.

İnsan topluluklarının zamanı belirleyen bazı tarihsel tespitleri vardır. Mezopotamya’daki bütün tanrı ve tanrıça tapınakları zaman ayarlı olup ve güneş (şamaş/ şem-gündüz) ile ayın (sin-gece) merkezi noktasal ayarlarıyla inşa edilmiştir. Zaman olgusu karşısında astronomiyi başlatarak geliştirenler, yine Mezopotamya‘da ilk uygarlıkları ortaya çıkaran Sümerler olmuştur. Bunu kesin söylememizin nedeni ise, Sümerlerin ilk defa burada yazıyı bulup geliştirmeleridir. Bu bağlamda faaliyetlerini yazı yoluyla tarihe aktardıkları için bütün bu uygarlık gelişmelerinin altında Onların imzasının olduğunu görebiliyoruz. Daha sonraları Akadlar, Babiller, Mısırlılar, Asurlar, Elamlar, Gutiler, Huriler, Hititler, Medler, Persler, ve diğer antik topluluklar, Mezopotamya topraklarında insanlığın uygarlık düzeyine katkı sunmuşlardır. ”Dünya zamanı“ ile, ”İlahi zaman“ arasında bir ”Göksel zamanın“ olduğunu ve beşeri insanın Dünya zamanının MÖ. 3760 yıllarında başladığına vurgu yapılır. Zira bu zaman dilimi, yazının buluşuyla eş değerdir. Yine bilginler tarafından ”tufan olmadan önce dünyada, 432 bin yılın geçtiği“ tartışmaları hep yapılmıştır. Bütün bunlar zihinsel jimnastik için elbette önemlidir.

 

İlk Defa Zaman Nasıl Keşfedildi?

Bir bakıma zamanı sabitleyen takvimi bulan Sümerler, güneşin çevresini 360 derece olarak saptamışlar. 360’ı, 12’ayrı dilimlere bölmüşler. Her dilimi 30 gün olarak hesaplamış ve bu dilimleri de bir Zodyak yıldızı/burcu ile sabitlemişler. Bir günü 24 saate ve bunun 12 saatini gece, geriye kalan 12 saatini ise gündüz olarak tespit etmişler. Daha sonra Mısırlılar bu takvimi geliştirerek ”Güneş takvimi“ adıyla kullanmışlar. Akabinde Babiller, bu zamansal takvimde farklı yenilikler ortaya koyarak ”Ay takvimi“ ne geçmişler. Mezopotamya’nın bu takvimsel bilgileri, aynı zamanda Mayalar ve Aztekler tarafından da geliştirilerek kullanılmıştır.

 

8. yüzyıldan itibaren kullanılan modern çağın takvimi, Roma İmparatorluğu Julius Sezar (100-44) tarafından ”Jülyen takvimi“ ile devam ettirildi. Bu diktatörümüz yılın temmuz ayına da kendi adı olan “Juli/ Julius“ adını vermişti. Şu an kullanılan Miladi takvim, 4 Ekim 1582 tarihli fermanıyla Papa 13. Gregor tarafından başlatılarak ve Hz. İsa’nın doğumu 1 Ocak, yılın başı-Milat’ın başı olarak günümüze kadar geldi. Yani artık periyodik zaman, Milat’tan (İsa’dan) önce (2021) ve sonrası olarak sınıflandırıldı.

Aslında zaman yada vakit kavramı, insanlığın manevi hayatında değerli bir yere işaret eder. O yüzden ”zaman, her şeyin ilacıdır.“ derler. Tüm var olanların, birbirilerinin yerini alarak zincirlendikleri sonsuz süredir zaman. Uzaysal boyutu dahi belirlenmemiş zaman,  tarih boyunca daha çok felsefenin ilgi alanıyla birlikte matematik ve fizik çalışmalarının da önemli unsurunu oluşturur.

 

Mezopotamya’da Zaman

Mezopotamya metinlerinde zaman,  yani zurvan; Aryenik kültürde bir primordial (ilkel olup-gelişmekte olan), yaratıcı Tanrı  olarak karşımıza çıkar. Ateşten nur olarak tasvir edilen iyilik tanrısı ”Ahura Mazda“ ile zulmet (karanlık) dünyasının kötülük tanrısı ”Ehirmen ‘zamanın/ zurvan’ın ikiz çocuklarıdırlar. Beşeri insanın üzerinde bu iki gücün amansızca bir mücadelesi/ çekişmesi söz konusudur. Meselâ bu anlatım çerçevesinde Kürt Aleviliğinde (İtiqat a Réya/Raa Heqi),  nur (ışık)  deryasının iyilik tanrısı Ahura (Xuda) Mazda‘ya yoldaş olmak esastır. Çünkü o iyiliğin sembolüdür. Burası hem vicdani hem de bir hakikat alanıdır. Yine inanca göre zamanla bağlantılı ”Zurvan-i“ kötü emelleri olan bir melektir. Onun hışmı, insanı felç eder. İnsanoğlu, yaşamı boyunca bu Zurvani-kötü melekten, kendisini korumak için farklı inançsal ulamlar yaratmıştır. Bu vesileyle Kırmancki dilinde “Zurani to de vejiyo < Zurve sana görünsün! Zurvani ve to toro do < Zurvani sana vursun!“ bedduaları kullanılır. Zurvan teriminin kökü olan ”zur-i“ aynı dilde, bütün kötülüklerin anası olan “yalan“ anlamına gelmektedir. Bu bağlamda geçmiş zaman için ”Her  şey yalan oldu!“ sözü kullanılmıştır. Haq-Adalet yolunda, saf bilgiyi talep eden talipler, zamanın bu zurvani boyutundan uzak durur. Elindeki var olanla dostluğa yanaşır ve paylaşımcı olurlar.  Bu paylaşımdır ki bireyi yüceltir ve devr-i daiminde saf ruhuyla sonsuzluğa taşır. Çünkü zaman ana rahminde; cenini mayalar, orada can verir, dünyaya getirir, büyütür ve “üstün insan” hedefiyle donatarak, tekrar hakka, geldiği ana kaynağa yürütür.

Fakat ne var ki asırlardan beri Ortadoğu’da, yani uygarlıkların beşiği olan Mezopotamya’da zulmet < karanlık dünyasının kötülük tanrısı Ehirmen’in etkisinde kalan yöneticiler mazlum halklara ve farklı inanç mensuplarına acı ve gözyaşı içinde en ağır bedeller ödetmişlerdir. Her ne hikmetse bunu da yine tanrısal-ilahi bir din adına yapmışlardır. Bu ne büyük bir çelişkidir! Devam edelim!

Antik Halklarda ve Kürtlerde Yeni Yıl

Bir çok yeni buluşların sahibi olan Sümerler (MÖ.3000) astroloji, matematik, geometri ve benzeri bilimlerin de mucidi sayılmaktalar. Takvimi bulan Sümerler, bir anlamda günümüzde kullanılan modern/miladi takvimin sahipleridir. Bununla birlikte Sümerlerin, “Ay takvimi“ kullandıkları sanılmaktadır. Sümer buluşları üzerinden hareketle, dünyada bir çok ulus  arkaik tarihlerinde farklı zaman sayaçları/takvimler geliştirmiş ve kullanmışlardır. İbraniler yeni yılın başlangıcı olarak 7. ay olan Tişri’yi, Mezopotamya’da ise Nisan ayı yeni yıl olarak kabul edilmiştir.

Kürtçe dillerinde farklı yörelere göre “rojnîş, teqwîm, bername“ adlarıyla anılan takvim, daha çok “Rojimér“ yada “Salnâme“ olarak telaffuz edilir. Kadim Hint-Avrupa (Aryen/Ari) dillerinde, fonetik ses itibariyle aynı kelimelere işaret eden yıl kavramı Kürtçede “Sal“,   Hurricede “Sawali“,  Hurrilerden etkilenen Hatti/ Hititçe’de “Salé“ Urartuca da ise “Sali“ olarak karşılık bulmuştur.

Dildeki bu benzeşme Kürtlerin bu antik topluluklarla bir zamansal koridorda sadece dilsel geçmişini değil aslında aynı zamanda etnik DNA’sına da işaret eder. Kürtçede “yeni yıla < yılbaşına  “serr sal“ denilmektedir. Kürt takviminin bu haliyle MÖ. 700’lü yıllarda uygulandığı sanılmaktadır. 12 aydan oluşan Kürt takviminde yılın ilk günü < Nû roj, yani Newroz’dur. Miladi takvime göre bu, 21 Mart/Adar olarak tespit edilmiştir. Dolayısıyla  günümüzde kullanılan Miladi takvim ile Kürt takvimi arasında 20 günlük bir fark vardır. Öte yandan Babil takviminde ise Nissanu < Nisan ayı 1. ay olarak kabul edilirken, Adaru < Mart ayı ise yılın son ayıdır.

Kürt Alevilerinde (Réya/Raa Heqi)  Takvim

“Kürt Alevisi” yada kendi ana dilleriyle inançlarını ifade eden “Réya/Raa Heqi” inancı dediğimiz zaman bazı dostlarımız bozuluyorlar. Bu Kurdi teleffuzu, zımnen de olsa  hatta yerel-ilkel görüyorlar. Ve fakat buna farklı bir itiraz kılıfı geliştirerek, neymiş! “Efendim bu ayırımı neden yapıyorsunuz? Alevilik ırkların değil, kırkların yoludur! Alevilik Muhammed-Ali Yoludur!” türünden inciler diziyorlar! Peki Kürt etnisitesi içerisinde kendi ana dilleriyle ortaya çıkardıkları bunca inançsal değerleri nasıl ve hangi referanslar üzerinden ele alıp anlatalım? Yada bunları unutup “ayırım” olmasın diye tutup bir kenara mı atalım? Elbette bu kabul edilemez paradoksal bir durumdur. Bunun teklifi bile içsel bir asimilasyonun başlangıç noktasını oluşturmaktadır. Bu yaklaşım maalesef Kürt Alevilerinin (Réya/Raa Heqi), Türkmen Aleviler içerisindeki asimilasyonuna katkı sağlamak maksadıyla geliştirilmiştir. Bunun böyle kabul edilmesi, aslında genel anlamda inancın felsefi yapısıyla asla bağdaşmamaktadır. Sadece zaman-takvimsel periyodlarda geliştirilen bayram-şenlikler ele alındığında Kürt Alevilerinin bu inancın diline, felsefi yapısına, coğrafi çıkışına ne denli katkı sunduğu başlı başına anlaşılacaktır.

Kürt Alevileri yani Réya/ Raa Heqi bağlıları, eski yılın bitimi olan 21 Aralık-1 Ocak arasında Gaxan/Gaxand kutlamaları yaparlar. Çünkü 21-22 Aralık gecesi en uzun gece olduğundan bu gecede Aryen topluluklarında Güneş Tanrısı Mitra için yapılan, “en uzun“ anlamına gelen “yeldâ bayramı“ kutlanır. Bir nevi sabahları Güneş’e yapılan duanın kökeni de aslında yine Mitra’dır. Köyden köye yada aşiretleri sırasıyla gezerek gelen Xızır,  Şubat ayının 2. haftası başlar ve bu pervaz tam 40 gün sürer. Gittiği her köyde aşirette oruçları tutularak karşılanır.

Mart ayı ise, Réya/ Raa Heqi bağlıları için çok kutsaldır. İnançsal bayramları arasında yer alan Heftémalé Qıc-ık (küçük), Mart’ın 7‘si, Heftémalé Pilé (Büyük) Mart ayının 17. günlerinde anılır. Doğayla içiçe yapılan bu bayram günleri, 21 Mart, yani 1 Adar/ Newroz/ yeni yıla hazırlıktır. Yine Newroz’dan-21 Mart’tan önce “Nef (v)é Marti“ adıyla  başlattıkları Newroz bayramını, Mart ayının 9’undan, 21’ine kadar sürdürürler. Öte yandan Cemre’ye (Kozi) verilen önem ise bütün bu takvimsel süreçlerde doğa < xwaza ile alakalıdır. İnancın temelini tek tanrılı dinler değil, kapsayıcı bir şekilde İnsan-doğa eksenli ikrari anlaşmaların oluşturduğunu söylememizin asıl nedenini işte bu zamansal süreçlerde aramamız gerekmektedir. Bu zamansal etkinliklerin pratik uygulamaları ise bunca asimile politikaları karşısında hala Kürt Alevileri tarafından yaşatılmaktadır. Bundan daha iyisi, ne olabilir ki? Bütün bu etnik ve inançsal bayramlar, şenlikler üzerine kitaplar dolusu bilgiler deşifre edile bilinir. Burada adlarını ve takvimsel zamanlarını verdiğimiz bütün bayramların bir başlangıç hazırlığı, pratik uygulaması ve sonuç bölümleri vardır. Hepsinin içerisinde doğa ve bütünsel canlılar baş rol oynamaktadır. Zaten  işin özünü sorarsanız, bu değerler sonucunda söz konusu bu kadim inancımız ortaya çıkarılmıştır. İnancın saf aklı, insan-doğa ekseninde yaratılan değerler bütününe dayanır. Gerisi hurafe olup bizim hakikatimizle asla alakası yoktur.

Newroz Ana

Bütün bu inançsal ritüellerden/şenliklerden sonra Newroz Ana gelir. Ki o en görkemlisidir. Newroz, Toprakla alakalı olup, bütün canlıların uyanışına, canlanışına, yeni bir cenine duruşuna işaret eder. Bu vesileyle Newroz Ana tanımı, tam da inancın bir mihenk taşını oluşturur. Bu vesileyle Kız çocuklarına Newroz adı verilir. Newroz eril değil, dişil bir enerjiyi, bereketi ifade eder. Aslında inancın bir “kadın ana inancı” olduğunu sıklıkla dile getirmemizin temelinde işte bu Newroz/Xwaza vardır. Hakikat bu minvalde iken bütün bu değerler, deyim yerindeyse Arabistan çöllerinde yoktur! “Ne arar isen kendinden ara!” sözünün aslı da zaten burada açığa çıkmaktadır.

Kadınlı-erkekli bir arada Pir-i Piranların huzurunda Newroz Ayin-i Cemleri, Civatları bağlarlar. Bütün bu kutlamalar, eski bir yılın bitimine ve yeni bir yılın başlangıcına istinaden yapılan inançsal ve milli motifli etkinliklere işaret etmektedir. Dolayısıyla Kürtlerde yeni yılın Newroz’un başlangıcı, yukarıda da belirttiğimiz üzere 9 Mart/ Adar’da başlar. Kürt dillerindeki aylara, günlere, mevsimlere dayalı takvimsel kavramların çok derinlikli felsefi, etimolojik ve morfolojik tanımları/açılımları vardır. Buna küçük bir örnek olarak New-Roz iki ayrı kelimede oluşmuştur. Güneşe yani Roz/ Roj’a istinaden Kürtçede roz/roj “gün” demektir. New\Nehe, “dokuz“ ve “yeni“ anlamına gelmektedir.  Kısacası Mart’ın 9‘u, “yeni gün“ yada “9.gün“ olarak ifade edilir. 21 Mart’ta ise kutlamalar sonlandırılır.

Sersala we pîroz be!

 

 

  Bu yazı 6116 defa okunmuştur.

  YORUMLAR 0 Yorum YORUM YAP

Bu Yazı'ya ilk yorum yapan siz olun.

  FACEBOOK YORUM

Yorum

  YAZARIN DİĞER YAZILARI

☁️
--°

  BİZİ TAKİP EDİN

  • ÇOK OKUNANLAR

      SON YORUMLAR

    PUAN DURUMU

    # Takım O G B M A Y AV P
    1Galatasaray11911--1228
    2Trabzonspor11812--1825
    3Amed11722--1323
    4Beşiktaş11713--1122
    5Kasımpaşa11551--620
    6Fenerbahçe11614--1919
    7Kocaelispor11614--419
    8Başakşehir11524--217
    9Çorum FK11515--016
    10Göztepe11434--315
    11Rizespor11425---314
    12Erzurumspor FK11425---714
    13Alanyaspor11335---912
    14Gençlerbirliği S.K.11326---911
    15Konyaspor11227---88
    16Gaziantep FK11227---108
    17Samsunspor11218---157
    18Eyüpspor111010---273
    Tarih Ev Sahibi Saat / Skor Konuk Takım
    21 Kasım, CumartesiGençlerbirliği S.K.13:30Gaziantep FK
    21 Kasım, CumartesiGalatasaray16:00Samsunspor
    21 Kasım, CumartesiAmed16:00Rizespor
    21 Kasım, CumartesiKocaelispor19:00Fenerbahçe
    22 Kasım, PazarErzurumspor FK13:30Göztepe
    22 Kasım, PazarKonyaspor16:00Beşiktaş
    22 Kasım, PazarKasımpaşa16:00Alanyaspor
    22 Kasım, PazarTrabzonspor19:00Eyüpspor
    23 Kasım, PazartesiBaşakşehir20:00Çorum FK
    # Takım O G B M A Y AV P
    1Bursaspor141022--1832
    2Kayserispor14932--2230
    3Iğdır FK14842--828
    4Mardin 196914743--625
    5Batman Petrolspor14734--324
    6Keçiörengücü14653--823
    7Bodrum FK14563--521
    8Antalyaspor14626---120
    9Fatih Karagümrük14545--419
    10Esenler Erokspor14464--218
    11Muğlaspor14464---718
    12Ümraniyespor13454--417
    13Sarıyer14455---417
    14Vanspor FK14536---616
    15Bandırmaspor14356--014
    16Pendikspor14356---1014
    17Manisa F.K.14347---313
    18Sivasspor14275---613
    19İstanbulspor142210---218
    20Boluspor131111---224
    Tarih Ev Sahibi Saat / Skor Konuk Takım
    20 Kasım, CumaIğdır FK20:00Ümraniyespor
    21 Kasım, Cumartesiİstanbulspor13:30Keçiörengücü
    21 Kasım, CumartesiMardin 196913:30Bandırmaspor
    21 Kasım, CumartesiKayserispor16:00Sarıyer
    21 Kasım, CumartesiFatih Karagümrük19:00Boluspor
    22 Kasım, PazarBatman Petrolspor13:30Muğlaspor
    22 Kasım, PazarManisa F.K.16:00Pendikspor
    22 Kasım, PazarEsenler Erokspor16:00Antalyaspor
    22 Kasım, PazarBursaspor19:00Sivasspor
    23 Kasım, PazartesiBodrum FK20:00Vanspor FK
    # Takım O G B M A Y AV P
    1Elazığspor11821--2126
    2Muş Sport Klübü11821--1826
    3Güzide Gebzespor11731--824
    4Aliağa FAŞ11722--523
    5Şanlıurfaspor11632--1321
    6Çorluspor 194711632--921
    7İnegöl Kafkas Gençlik11623--520
    8Erbaaspor11524--517
    9Sebat Gençlikspor11434--915
    10Isparta 32 Spor11425---114
    11Menemen FK11425---314
    12Ankaraspor11416---413
    1368 Aksaray Belediyespor11335--312
    14Somaspor11326---811
    15Kastamonuspor11218---304
    16Arnavutköy Belediyespor11119---161
    Tarih Ev Sahibi Saat / Skor Konuk Takım
    18 Kasım, ÇarşambaAdana Demirspor13:00Kastamonuspor
    18 Kasım, ÇarşambaElazığspor13:00Menemen FK
    18 Kasım, ÇarşambaHatayspor13:00İnegöl Kafkas Gençlik
    18 Kasım, ÇarşambaGüzide Gebzespor13:00Ankaraspor
    18 Kasım, ÇarşambaIsparta 32 Spor13:00Somaspor
    18 Kasım, ÇarşambaÇorluspor 194713:00Muş Sport Klübü
    68 Aksaray BelediyesporŞanlıurfaspor15:30Erbaaspor
    68 Aksaray BelediyesporAliağa FAŞ15:30Sebat Gençlikspor
    # Takım O G B M A Y AV P
    1Yeşilyurt Belediyespor12930--3630
    2Talasgücü Belediyespor12921--1729
    3Karaköprü Belediyespor12822--1726
    4Mazıdağı Fosfatspor12741--1525
    5Niğde Belediyesispor12813--1025
    6Kırşehir Belediyespor12732--1724
    7Bitlis Özgüzelderespor12723--1223
    8Yeni Mersin Idmanyurdu11704--621
    9Kırıkkale Büyük Anadolu11623--720
    10Osmaniyespor12615--319
    11Adana Adaletgucu12417---613
    12Ağrı 197012327---811
    13Diyarbekirspor12318---410
    14Yozgat Bld Bozokspor12237---209
    15Silifke Belediyespor12228---138
    16Karaman FK11209---276
    17Adanaspor121110---294
    18Yeni Malatyaspor110011---330
    Tarih Ev Sahibi Saat / Skor Konuk Takım
    21 Kasım, CumartesiAdana Adaletgucu13:00Mazıdağı Fosfatspor
    22 Kasım, PazarYeni Malatyaspor13:00Adanaspor
    22 Kasım, PazarKırşehir Belediyespor13:00Yeni Mersin Idmanyurdu
    22 Kasım, PazarAğrı 197013:00Yozgat Bld Bozokspor
    22 Kasım, PazarBitlis Özgüzelderespor13:00Osmaniyespor
    22 Kasım, PazarKaraman FK13:00Diyarbekirspor
    22 Kasım, PazarKaraköprü Belediyespor13:00Yeşilyurt Belediyespor
    22 Kasım, PazarSilifke Belediyespor13:00Kırıkkale Büyük Anadolu
    22 Kasım, PazarNiğde Belediyesispor17:00Talasgücü Belediyespor
    Son güncelleme: 16.11.2026 10:22:21