Erdoğan YALGIN
  21-11-2023 08:58:00

Zehir-Panzehir, Dert-Derman: Axucan

Modern tıp dilinde “zehir” ve “panzehir” terimleri sıkça kullanılmaktadır. Öyle ki Alevi edebiyatında, nefeslerinde ve muhabbetlerinde zehir ve panzehir; “dert” ve “derman” olarak ele alınmıştır. Konunun mahiyetini daha net anlamak için önce “Zehir ve Panzehir” hakkında bilinen o verileri kısaca aktarayım. Hazır mıyız?

Bilindiği gibi Zehir; antik dönemden (MÖ. 4500) beri, günümüze kadar en etkileyici bir silah olarak kullanılmıştır. Zehrin, silah olarak kullanışı en çok da Orta Çağda  göze çarpmaktadır. Zehir, saray koridorlarının kuytularında, süslü elbiselerin zulalarında gizlenerek düşman bedenine sızdırılmıştır. Aman Allahlım! Bu ne sinsice-acımasız bir saldırıdır.

Ham maddesi daha çok doğadaki acı bitkiler ve zararlı hayvanlardan alınan sıvılardan elde edilmektedir. Zehir; vücuda girdiğinde, aşırı kimyasal etkisiyle, bedenin fizyolojik işlevlerini bozan, bütün hücreleri, yaşayan dokuları etkileyen ve miktarına göre canlının sakat kalmasına ve ölümüne yol açabilen ölümcül bir sıvıdır. Verilen emeklerin karşılığı alınmadığında yada bir ihanetle karşılaşıldığında, Halk dilinde  ”zehir zıkkım olsun!” bedduası, dile getirilir.

Türkçeye geçen *Zehir sözcüğü Farsça ve Kürtçeden alınmıştır.  Farsça ve Kürtçede buna *axu, *jehr, *zahr/zehir, *sem  denilmektedir. Avesta (Zend) dilinde sarı, safran renkli olan *jathra, *zartaka olarak bilinmektedir. Hint-Avrupa dillerine “öldüren” anlamına gelen *gwhen, gwhntro isimleriyle geçmiş, daha çok “sarı renkli bir madde” olarak ele alınmıştır. Yine halk dilinde yüz rengi solmuş birine “sanki zehir içmiş” derler. Örneğin Almancaya *gift, *toxikum olarak geçmiştir.

Türkçede kullanılan “Panzehir” yada ”Anti zehir” terimi yine Avesta kökenli olan ve Farsçanın *pādzehr, pâdzahr, pâzahr sözcüklerinden alınarak, Türkçeye uyarlanmıştır. Avrupa dillerinde ve özellikle de Almancaya  *gegengift, *gegenmittel olarak geçmiştir. Vücuttaki zehrin etkisini yok eden Panzehir; zehrin etkisini ortadan kaldırabilme özelliği bulunan özel yapılmış bir sıvı maddedir.

Modern tıp dilinde ilk panzehir, Pontus Kralı VI. Mitridates (MÖ. 132-63) tarafından, tam 48 drog’un birleştirilmesiyle bizzat hazırlanmıştır. Drog, ilaç yapımında kullanılan  doğal organik-inorganik kökenli tedavi özelliği olan bütün ham maddelere verilen genel tıbbi bir terimdir. Bu karışıma kendi ismini vererek "mitridatium" adıyla anılan bu panzehir, daha sonra Roma'da Neron'un (MS.37-68) hekimi Andromak tarafından geliştirilerek "theriake" adını almıştır. Sanırım bu kadar yan bilgi yeterlidir. Şimdi asıl konumuza geri dönelim:

Alevi felsefesinin anlatımı, genelde “nefesler, deyişler, kılamlar, beyitler” dediğimiz şiirsel dizelerden oluşmaktadır. Zaman içerisinde daha çok öğüt veren bu şiirsel dizeler, inancın temel felsefesini oluşturmuştur. Öyle ki, İslami tarikatlarda eğitim almış, Müslüman ailelerin çocukları, bile bu batıni felsefeden etkilenmiş ve kendi yeteneklerini de harmanlayarak, bu alanda yepyeni bir felsefi ortama katkı sunmuşlardır. İşte bunlardan birisi de Malatyalı Niyazi-i Mısri’dir.

Asıl adı Mehmet olan Niyâzi-i Mısri; 1618 yılında Malatya’da Nakşibendiyye tarikatının önde gelen İsimlerinden Ali Çelebi’nin oğludur. Mısır’da eğitim aldığı için bu lakabı almıştır. Aruz ölçüsüyle yazdığı şiirlerini, Alevi filozoflarından Nesimi, Fuzuli (!) ve Yunus Emreden etkilenerek yazmıştır. İslam dinine aykırı şiirler yazdığı, konuştuğu için, Osmanlı döneminde görmediği eziyet kalmamıştır.

Mısri; Kuzeydoğu Ege Yunan adaları grubunda yer alan  Gökçeada’nın güneybatısında bulunan ve günümüzde Yunan adası olan Limni adasına, 1650’li yıllarda sürgüne yollanmış ve orada çok çileli bir yaşantısı olmuştur. 1694 yılında Limni adasında hakka yürümüş ve türbesi oradadır. Bakınız bizim Mısri bu konuda neler demiş. Uzunca şiirinden sadece birkaç dizesini buraya alıyorum:

“Dermân arardım derdime, derdim bana dermân imiş. Bürhân sorardım aslıma, aslım bana bürhân imiş… Sağı solum gözler idim, ben dost yüzünü görsem deyü, Ben taşrada arar iken, ol cân içinde cânan imiş… İşit Niyâzî’nin sözün, bir nesne örtmez Hakk yüzün. Hakk'dan ayân bir nesne yok, gözsüzlere pinhân imiş…” Ya Hak! Bu ne derin bir felsefedir böyle!

Mısri burada insandaki dertlerin dermanının, yine insanda olduğunu anlatmaktadır. Derdin bir dostla paylaşılması halinde, o derdin azalmasına neden olduğunu bildirmektedir. Bundandır ki  iyi-yakın dostlar için “Dert ortağı” kavramı kullanılmıştır. Ona göre; Derdin dermanı, yani zehrin panzehiri, sadık bir dosttur. Yada derdin varsa, mutlaka dermanında vardır. Bir diğer örneğimiz ise Nizamoğlu’dur.

Seyyid Nizamoğlu lakabıyla ünlenen ve 16. yüzyılda İstanbul’da dünyaya gelen Bağdatlı bir ailenin oğludur. Asıl adı olan Seyyid Seyfullah Kasım Efendi’nın hayatı hakkında fazla bilgi bulunmamaktadır. Onun tekke şairlerinden olduğu bilinen ve şiirlerinde “Seyyid Seyfullah, Seyyid Seyfi, Seyyid Nizamoğlu, adlarını kullandığı bilinmektedir. 1601 yılında hakka yürüyen Nizamoğlu; Nakşibendiyye tarikatından olup bir Ehli beyit sevdalısıdır. Fakat çok derin bir şekilde Yunustan etkilenmiştir. Zehir ve panzehir hakkındaki görüşleri şudur:

“Yarim derdini ver bana, Dermanın olayım senin, Bülbül gibi cemaline, Aşığın olayım senin, Yakma beni yandırma beni, Aşk elinden kandır beni, Sarhoşum ayıktır beni, Mestanın olayım senin, Can kuşunu bana uçur, Aşk elinden bade içir. Hırka ile şaldan geçir, Üryanın olayım senin…” İşte Nizamoğlu divanına ait olan bu dizelerde de yine derdin, dermanı olarak sevgili görülmektedir. Nasıl ki her zehirin, bir panzehiri varsa, insandaki derdin de mutlaka bir dermanının olduğu anlatılmaktadır. Bazen de sevgiliden dert-zehir bile dilenilir. Bu öyle bir şeydir ki; sevgiliden dilenilen bu derdin, sanki bütün dertlere derman-panzehir olacağına inanılır. Şimdi de Aşık Veysel’e (1894-1973) kulak verelim mi? Gelin dinleyelim! Lakin bu işler onsuz olmaz!

Veysel babanın da konu hakkında dizeleri bulunmaktadır. “Anlatmam derdimi dertsiz insana, Dert çekmeyen dert kıymetin bilemez. “Derdim bana derman imiş” bilmedim, Hiçbir zaman gül dikensiz olamaz” derken, dertsiz insanın dertlinin halinden anlayamayacağını, bu vesileyle dertsiz insana derdin açılmaması gerektiğini anlatır. Dolayısıyla insanın “derdinin” aynı zamanda yine kendisine “derman” olabileceğini hatırlatır. Zehir ve panzehir misali, “derdin bana derman imiş” dizeleri çok ama çok sarsıcıdır.

Zehiri vücudunda panzehir dönüştürenlerden birisi de bizim Axucan’dır. Evet Axucan! Türkçeleştirilmiş haliyle “Ağu İçen”  ismi, Onun Kürtçe “Axucan” adından türetilmiştir. Yani gerçek unvanı, Kürtçe Axucan’dır. Axu Can ismi, iki ayrı sözcükten tertip edilmiş bir  isimdir. Kürtçede Axu *zehir’dir. “Can ise zehiri içine alan beden, töz, fiziki-biyolojik yaşayan mekanizmasıdır. Axucan ismi Evliyamıza sonradan verilmiştir. *Axu-can (Axucan) adının kısa ve öz anlatımı şundan ibarettir.

Dersim’deki 12 kutsal Ocak içerisinde ve mürşitlik makamında bulunan Axucan’ın gerçek adı Menceki Urfani’dir. Mitik anlatımına göre; Kendisine karşı olanlar tarafından axu/zehir verilerek yaşamla sınanmıştır. “Aguyu (zehir)  içen bu bilgin; “ağuyu” parmaklarından, “bal” olarak dışarıya akıtmıştır. Yani zehri bedeninde panzehire çevirmiştir. Böylece Hakka yürümeyerek, aynı bedende yeniden tecelli etmiştir. Bu vesileyle gerçek isimliyle değil, kendisine verilen  “Axucan” ünvanı ile anılmıştır. Halk dilinde, o bir keramet ehlidir. Ermiştir.

Burada simgesel olarak ağuyu içen/ alan Can’ın, kendisini, kendisinden yeniden doğurması, canlandırması sembolizmi, Onun başlıca temel özelliğidir.  Yani; Ağuyu içmiş, Can evine zehiri akıtmış. Bu eylemiyle hakka yürümesi gerektiği halde, O hakka yürümeden kendisini, kendi donundan, bedeninden yeniden (don be don/ tenasuh) yaratmıştır. Bu özelliğiyle Ona “Axucan/ Axu u Can” adı verilmiştir. Yani “Axulu Can, Zehirli Can/beden. Zehiri/ Acıyı, kendisinde-vücudunda bala/ panzehire çeviren” bilgin, ermiş gözüyle bakılmıştır. Derdi, kendisinde-bedeninde dermana (bal) dönüştüren Can, anlamlarına da gelen “Axucan” olarak ünlenmiştir.

Tıpki Mısrî’nin dediği gibi; Dermân arardım derdime, derdim bana dermân imiş, Bürhân sorardım aslıma, aslım bana bürhân imiş…” Ölmesi için kendisine verilen zehir,  bedeninde “bal” a çevrilmiş ve parmaklarından dışarıya atılmıştır. Bu gizemli davranışı; aynı zamanda onun  bühranı yani “aslı, kanıtı, delili” olmuştur. Bu müthiş bir tasarımdır. Bu mitik aktarının içerisinde, anlayana yığınla Alevi felsefesinin mihenk taşları gizlidir.

Sonuç olarak; insandaki zehrin yine kendisindeki panzehirle ortadan kaldırılabileceği gibi, dertlerinin dermanı da yine kendisinde mevcuttur. Yeter ki; insan kendisini tanısın! Haddini, bilsin! Hakkı kendinde görsün!

Erdoğan Yalgın

Hak ile kalın!

  Bu yazı 3163 defa okunmuştur.
  FACEBOOK YORUM
Yorum
  YAZARIN DİĞER YAZILARI
PUAN DURUMU
Takım O G M B A Y P AV
1 Galatasaray 38 33 2 3 92 26 102 +66
2 Fenerbahçe 38 31 1 6 99 31 99 +68
3 Trabzonspor 38 21 13 4 69 50 67 +19
4 Başakşehir FK 38 18 13 7 57 43 61 +14
5 Kasımpaşa 38 16 14 8 62 65 56 -3
6 Beşiktaş 38 16 14 8 52 47 56 +5
7 Sivasspor 38 14 12 12 47 54 54 -7
8 Alanyaspor 38 12 10 16 53 50 52 +3
9 Çaykur Rizespor 38 14 16 8 48 58 50 -10
10 Antalyaspor 38 12 13 13 44 49 49 -5
11 Gaziantep FK 38 12 18 8 50 57 44 -7
12 Adana Demirspor 38 10 14 14 54 61 44 -7
13 Samsunspor 38 11 17 10 42 52 43 -10
14 Kayserispor 38 11 15 12 44 57 42 -13
15 Hatayspor 38 9 15 14 45 52 41 -7
16 Konyaspor 38 9 15 14 40 53 41 -13
17 MKE Ankaragücü 38 8 14 16 46 52 40 -6
18 Fatih Karagümrük 38 10 18 10 49 52 40 -3
19 Pendikspor 38 9 19 10 42 73 37 -31
20 İstanbulspor 38 4 27 7 27 80 16 -53
Takım O G M B A Y P AV
1 Eyüpspor 34 24 7 3 77 31 75 +46
2 Göztepe 34 21 6 7 60 20 70 +40
3 Sakaryaspor 34 17 8 9 50 35 60 +15
4 Bodrumspor 34 15 7 12 43 22 57 +21
5 Çorum FK 34 16 10 8 55 36 56 +19
6 Kocaelispor 34 16 11 7 48 41 55 +7
7 Boluspor 34 15 11 8 33 35 53 -2
8 Gençlerbirliği 34 13 9 12 39 33 51 +6
9 Bandırmaspor 34 13 10 11 49 32 50 +17
10 Erzurumspor FK 34 12 11 11 30 34 44 -4
11 Ümraniyespor 34 12 15 7 40 47 43 -7
12 Manisa FK 34 9 12 13 40 40 40 0
13 Keçiörengücü 34 10 14 10 34 43 40 -9
14 Adanaspor 34 11 17 6 28 45 39 -17
15 Şanlıurfaspor 34 9 14 11 32 37 38 -5
16 Tuzlaspor 34 9 14 11 35 47 38 -12
17 Altay 34 5 25 4 16 76 10 -60
18 Giresunspor 34 2 28 4 16 71 7 -55
Takım O G M B A Y P AV
1 Esenler Erokspor 36 26 5 5 83 29 83 +54
2 Van Spor FK 36 24 6 6 63 37 75 +26
3 Bucaspor 1928 36 21 5 10 54 25 73 +29
4 1461 Trabzon FK 36 21 6 9 71 39 72 +32
5 Ankaraspor 36 15 8 13 45 35 58 +10
6 Yeni Mersin İdman Yurdu 36 16 10 10 50 36 58 +14
7 Beyoğlu Yeniçarşıspor 36 15 14 7 47 38 52 +9
8 Karacabey Belediye Spor 36 13 11 12 43 37 51 +6
9 Ankara Demirspor 36 15 16 5 43 46 50 -3
10 Diyarbekir Spor 36 12 15 9 39 41 45 -2
11 Kırklarelispor 36 11 14 11 33 41 44 -8
12 Altınordu 36 10 13 13 45 39 43 +6
13 Hes İlaç Afyonspor 36 10 14 12 25 38 42 -13
14 Serik Belediyespor 36 10 16 10 29 45 40 -16
15 Nazilli Belediyespor 36 11 16 9 38 57 39 -19
16 Zonguldak Kömürspor 36 11 17 8 41 57 38 -16
17 Kırşehir Futbol SK 36 5 23 8 38 76 23 -38
18 Bursaspor 36 6 22 8 28 64 23 -36
19 Adıyaman FK 36 4 25 7 28 63 19 -35
Takım O G M B A Y P AV
1 Kepezspor FAŞ 28 22 2 4 67 18 70 +49
2 Aliağa Futbol A.Ş. 28 19 0 9 60 18 66 +42
3 Ayvalıkgücü Belediyespor 28 15 6 7 40 25 52 +15
4 52 Orduspor FK 28 14 7 7 40 28 49 +12
5 İnegöl Kafkas GK 28 13 7 8 37 30 47 +7
6 Edirnespor 28 13 10 5 45 28 44 +17
7 Mardin 1969 Spor 28 12 11 5 40 34 41 +6
8 K.Çekmece Sinopspor 28 10 10 8 41 31 38 +10
9 Karabük İdmanyurdu Spor 28 10 13 5 27 44 35 -17
10 Artvin Hopaspor 28 9 12 7 33 29 34 +4
11 Talasgücü Belediyespor 28 10 14 4 34 45 34 -11
12 Kırıkkalegücü FK 28 8 15 5 31 42 29 -11
13 Gümüşhanespor 28 4 14 10 25 49 22 -24
14 Malatya Arguvanspor 28 3 21 4 21 57 13 -36
15 Tarsus İdman Yurdu 28 2 22 4 20 83 10 -63
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 09/08/2024 Alanyaspor vs Eyüpspor
 09/08/2024 Antalyaspor vs Göztepe
 09/08/2024 Bodrum FK vs Gaziantep FK
 09/08/2024 Çaykur Rizespor vs Başakşehir FK
 09/08/2024 Fenerbahçe vs Adana Demirspor
 09/08/2024 Galatasaray vs Hatayspor
 09/08/2024 Kasımpaşa vs Konyaspor
 09/08/2024 Samsunspor vs Beşiktaş
 09/08/2024 Sivasspor vs Trabzonspor
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 11/05/2024 Kocaelispor 0 - 2 Sakaryaspor
 11/05/2024 Erzurumspor FK 0 - 4 Eyüpspor
 11/05/2024 Boluspor 2 - 1 Çorum FK
 11/05/2024 Göztepe 1 - 1 Bodrum FK
 11/05/2024 Adanaspor 1 - 0 Bandırmaspor
 11/05/2024 Tuzlaspor 1 - 1 Gençlerbirliği
 11/05/2024 Şanlıurfaspor 2 - 0 Manisa FK
 10/05/2024 Giresunspor 1 - 2 Ümraniyespor
 10/05/2024 Keçiörengücü 1 - 1 Altay
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 27/04/2024 Malatya Arguvanspor 3 - 4 Talasgücü Belediyespor
 27/04/2024 Gümüşhanespor 2 - 4 Kepezspor FAŞ
 27/04/2024 Artvin Hopaspor 0 - 1 52 Orduspor FK
 27/04/2024 Mardin 1969 Spor 4 - 2 İnegöl Kafkas GK
 27/04/2024 Tarsus İdman Yurdu 1 - 1 Karabük İdmanyurdu Spor
 27/04/2024 Ayvalıkgücü Belediyespor 1 - 0 Edirnespor
 27/04/2024 Aliağa Futbol A.Ş. 6 - 3 Kırıkkalegücü FK
HABER ARŞİVİ
GAZETEMİZ
Tüm Anketler
Web sitemize nasıl ulaştınız?
ŞANS OYUNLARI
BİZİ TAKİP EDİN
  • YUKARI