Erdal YILDIRIM
  25-01-2022 13:34:00

ALEVİLİKTE HIZIR KÜLTÜ

Hızır, Alevi yol inancında darlığın, yokluğun, zorluğun ve tükenen umudun çaresi, aman dileyenlerin yoldaşı, yardımcısı ve sığınılan son liman, mitolojik bir kahramandır. O, her yerde hazır ve nazır, tüm çaresizliklere derman, ismi her daim dilde, yürekte olan özel ve yüce bir varlıktır. Hızır ölümsüzdür. Bu sebeple Alevi yolunun tüm diğer kutsal sözcüklerinden daha çok söylenir.

Hızır her derde, her soruna, karda kışta ve türlü türlü donlarda (giysilerde), bazen uçarak, bazen koşarak gelen ve çare üreten, doğaüstü, insanüstü yeteneklere sahip, Alevi inancına göre Hakk’ın yeryüzünde insan cemalindeki yansımasıdır. Hızır için verilen unvan o kadar çoktur ki; O, hem denizlerin, ırmakların üstündekidir. (Xızıre Sere derya u denguzan). O, hem kelekleri, hem gemileri yüzdürendir. (Xızıre Sere kelek(9) u keştiyan.(10) O hem de her zor koşulda, fırtınada, tipide, açlıkta, yoklukta, ihtiyaç duyulduğu her yerde olan, hem yola ve yolcuya da yoldaş olandır.

Hızır’ın uğradığı, çağrıldığı evde, ocakta, köyde bolluk, bereket olur, huzur ve sağlık olur. Oraya dert, tasa, yokluk ve hastalık girmez. Adına niyaz edilen kömbe, çörek, lokmalar kutsaldır. Hızır kurtaran, koruyup kollayan, çare olan, karanlıkları aydınlatan, zalime direnen, her soruya yanıt olabilen bilgeliğin, ölümsüzlük sırrına ermiş insan-ı kâmildir, yaratıcılığın, Hakk’ın simgesidir.

 

 

Ozan (Âşık) İhsani bir türküsünde Hızır için;

Haksın ve Hakk’ın varlığı
Aydınlat bu karanlığı
Zalime göster darlığı
Yetiş ya Bozatlı Hızır,”    

diye seslenip karanlıkları aydınlatmasını ve zalimlere direnmesini ister.

Hızır, her şeyin sahibidir de aynı zamanda. Dağların, nehirlerin, göllerin, geçitlerin, suların da sahibidir.

Alevilerin yaşadığı bölgelerde, özellikle de Dersim ve Koçgiri coğrafyasında Hızır’ın adıyla anılan, ona atfedilen mekân, dağ, göl, vadi, ağaç isimleri kutsal kabul edilir.

Hızır Gölü  (Golla Xızır, Gole Xızır), Hızır Köprüsü (Pırra Xızır, Pırde Xızıri), Hızır Mekânı (Mekâna Xızır, Mekâne Xızıri), Hızır Yolu (Riya Xızır, Reya Xızıri) ifadelerine rastlarız.

Pir Sultan Abdal der ki: “Binbir adı vardır birisi Hızır, / Nerede çağırsan orada hazır.” Alevi coğrafyasında, Dersim’de, Koçgiri’de, sabah güneşin doğuşuyla birlikte Aleviler yüzlerini güneşe dönüp (Kürtçe-Kurmanci) diliyle ‘Yetiş ya Hızır’ diyerek medet umdukları, her durumda seslendikleri Bozatlı bir uludur.

Ya suwarê peşiya ro helatê,
Ya Xızıre ser kelek û keştiyan,
Ya melekê dı ser herdê û ezmin
Ya hiva zerî Ya Heq, Ya Eli, Ya Pir!
Ya Xızıre Kal,
Tu ji mera bibe Reyber û Heval.”(11)

Keza Dersim, Varto, Bingöl, Erzincan, Elazığ ve Sivas’ta Zazaca konuşan Aleviler, anadilleri için, “Bizim Dilimiz Hızır Dilidir” demek olan, “Zone ma zone Hızırıyo” derler. Hızır, evlere beyaz giysiler içinde, aksakallı, bastonu elinde yaşlı bir bilge, yayan ya da bir boz atın üstünde, bazen bir yolcu, kimi zaman bir yabancı gibi habersiz mihman olur. Hızır’ı mihman etmek çok önemli bir dilek olup, değerli konuklar için “Hızır’ın misafiri” ifadesi kullanılır ve her gelen misafire Hızır’dır denir ve kapıdan geri çevrilmez.

Aleviler, günlük yaşam içindeki bir işe başlarken, bir yolculuğa giderken, sorunlu bir durumla, olayla karşılaşınca ya da bir mutlu işe koyulurken de “Ya Hızır” diye seslenir ki, bu Hakk’a seslenmekle eşdeğerde, eşanlamdadır.

 

 

Hızır Günleri - Hızır Orucu

Alevi inancında, 21 Aralık gününde başlayıp 21 Mart Newroz ile biten günlere Çılle (Zemheri), Çılle Ayları(12) denir. Zemherinin bitiş tarihi olan 13 Şubat’la birlikte Hızır günleri başlar.

1. ÇILLE, 21 Aralık’ta başlar şubatın ilk haftası sonu biter. Bu aya Gağan Ayı denir.

2. ÇILLE, şubat ayı başlarında başlar, 21 Mart’a kadar olan süreyi kapsar. Alevi inancında şubat ayı Hızır ayıdır. Dersim bölgesinde ise Hızır ayı, ocak ortasında başlayıp, şubat ayı ortasına kadar devam eder.

3. ÇILLE, 21 Mart’ta gündüz ile gecenin eşitlendiği, baharın gelişinin müjdecisi olan Newroz bayramıyla başlar, 5-6 Mayıs’ta Hıdırellez bayramıyla sona erer.

Hızır olgusu ve kültü, Türkmenistan, Azerbaycan gibi Türki cumhuriyetlerde, İran, Irak, Suriye, Lübnan, Mısır gibi Ortadoğu ülkeleri, Fas, Cezayir gibi Kuzey Afrika ülkeleriyle Arnavutluk ve Makedonya, hatta tüm Balkanlar’da ve Anadolu’da yaşanıyor / yaşatılıyor. 6 Mayıs günlerinde bu coğrafyalarda Hızır ve İlyas adlarının birleşimi ile Hıdırellez, binlerce yıl öncesinden beri gelen bir bayram olarak kutlanır.

Şubat ayındaki Hızır günleri, Alevi Kızılbaş kültürünün en önemli günleridir. Bu günlerde Hızır’ın kendi taraflarında dolaştığına inanan Aleviler, 13, 14, 15 Şubat’ta 3 gün (bazı klanlarda şubatın 2. perşembesinden başlayıp 7 gün oruç tutarlar) Hızır orucu tutarlar. Oruç gece yarısından itibaren ertesi günün akşam gün batımına kadar devam eder. Üçüncü günün sonunda pişirilen kömbe, niyaz ve lokmalar konu komşuya pay edilir ve Hızır Cemi yapılır.

Hızır günlerinde yemek olarak babuko,(13) bıcık(14) ve bulgur pilavının yanında buğday, sac üzerinde kavrulup soğutulur, sonra dıstar(15) denilen taştan el değirmeninde un haline getirilip sıcak suda hamur haline getirilen ve adına ‘Hızır Kavutu’ denilen kavrulmuş ve öğütülmüş buğday irmiğinden sade bir helva yapılır. Bu helva tepsiye konarak ortası derinleştirilir ve bu orta kısma şerbet veya süzme bal eklenir. Sonra da, üstüne eritilmiş tereyağı dökülüp kaşıkla yenir.

Hızır günlerinin önemli geleneklerinden biri de, genç kız ve erkeklerin orucun son gününde su içmeyip bir dilekte bulunarak yatmalarıdır. Bu durum, suyu rüyalarında kimden, nereden içtikleri, kısmetlerinin nerede olduğu ve Hızır’ın kendilerine yardımcı olduğuna ilişkin inançtan kaynaklanır.

Kureyşan Ocağı evlatlarından Musa Kâzım Engin, Alevi Kızılbaşlar Hızır’a, “Hem tarihsel, hem inançsal ve hem de mitolojik bir kimlik olarak ortaya çıkan, (….) en güzel kavramlarla belleklere kazınan ve sürekli yaşatılan, yaşatılmakta olan ulu kişilerin kimliğini yüklemiştir” der. Engin, “Hızır, bütün inanç çağlarını kendi özetinde sunan bir simge olarak Tufan’da, Gılgameş’ın esrarlı sularında, dağlarında, ormanlarındadır. O, Ahura Mazda’daki Kutsal Beyaz Ruh, Supaniler’in gökleri izleyen tanrısı Haldi, gökteki kutsal ruhu Homa, şimşeklere binen hız tanrısı Teişeba, Hurrilerin fırtına tanrısı Teşup, İran’da Ab-ı Hayat içen Behruz, Hıristiyanlıktaki Nikolaus, Aleviler için Bozatlı Hızır’dır” diye devam eder. Hızır günleri ve Hızır lokması bütün bu yazılanların ötesinde toplumsal dayanışmanın ve paylaşmanın en önemli sembolüdür.

 

 

Açıklamalar:

9 - Kelek, Kürtçe bir sözcük olup, bir çeşit ırmak taşıtıdır. Kesilen keçilerin derilerinden yırtmadan yüzülmesinden meydan gelen tulumların şişirilmesi ve bunların birbirine bağlanmasından sonra üzerlerine çekilen direklerden oluşan bir tür sal demektir

10 - Keşti, Kürtçe ‘Gemi’ demektir.

11 - Ya güneşin önündeki güneş / Ya kelek ve gemilerin Hızır’ı / Ya yerde ve gökteki melek / Ya altın ay / Ya yaşlı Hızır / sen bize Rehber ve yoldaş olasın!

12 - Çılle: Kürtçe ‘Kış mevsimi’, aralık, ocak, şubat, mart ayları

13 - Babuko, Kilora Sir, Sîr, Zêrvet: Sivas, Dersim, Erzincan, Elazığ, Bingöl, Kayseri çevresinde kömbenin orta kısmının oyulup, içinden çıkarılan parçaların oyulan kısma konulması, üzerine de tuzlu tereyağı ve sarımsaklı yoğurt kıvamlı ayran eklenmek suretiyle hazırlanan yiyecek. Tereyağı şerbetle karıştırılarak soslanırsa babuko, ortası oyularak servis edilirse Zervet denir. Bu hamur yemekleri bazı bölgelerde farklı da yapılmaktadır.

14 - Bıcık: Dersim yöresinde yapılan bir tür Hızır böreği.

15 - Dıstar: El gücüyle çalıştırılan buğday, baharat ve keven öğütmeye yarayan bir tür küçük değirmen.

  Bu yazı 3557 defa okunmuştur.
  FACEBOOK YORUM
Yorum
  YAZARIN DİĞER YAZILARI
PUAN DURUMU
Takım O G M B A Y P AV
1 Galatasaray 21 16 2 3 45 16 51 +29
2 Fenerbahçe 21 14 4 3 52 24 45 +28
3 Başakşehir FK 21 12 5 4 32 21 40 +11
4 Beşiktaş 20 11 3 6 38 22 39 +16
5 Adana Demirspor 21 10 3 8 40 22 38 +18
6 Trabzonspor 21 11 5 5 33 27 38 +6
7 Kayserispor 21 10 9 2 33 29 32 +4
8 Konyaspor 21 6 6 9 24 22 27 +2
9 Gaziantep FK 21 6 8 7 31 29 25 +2
10 Alanyaspor 21 6 8 7 32 39 25 -7
11 Fatih Karagümrük 20 5 7 8 41 40 23 +1
12 MKE Ankaragücü 20 6 10 4 24 31 22 -7
13 Kasımpaşa 21 6 11 4 27 40 22 -13
14 Sivasspor 21 5 10 6 25 31 21 -6
15 Antalyaspor 20 6 11 3 26 35 21 -9
16 Giresunspor 21 5 10 6 20 38 21 -18
17 Hatayspor 20 5 10 5 18 38 20 -20
18 İstanbulspor 21 5 13 3 21 44 18 -23
19 Ümraniyespor 21 3 13 5 26 40 14 -14
Takım O G M B A Y P AV
1 Samsunspor 21 11 2 8 36 18 41 +18
2 Eyüpspor 21 12 4 5 28 17 41 +11
3 Bodrumspor 21 11 5 5 34 21 38 +13
4 Keçiörengücü 21 10 4 7 33 24 37 +9
5 Pendikspor 21 9 5 7 29 15 34 +14
6 Çaykur Rizespor 20 8 2 10 27 15 34 +12
7 Bandırmaspor 20 9 4 7 32 27 34 +5
8 Sakaryaspor 21 11 9 1 34 32 34 +2
9 Boluspor 21 9 5 7 25 23 34 +2
10 Göztepe 21 9 8 3 21 17 30 +4
11 Manisa FK 20 7 5 8 25 25 29 0
12 Adanaspor 22 6 9 7 32 34 25 -2
13 Altay 22 5 9 7 23 28 19 -5
14 Tuzlaspor 21 5 12 4 24 33 19 -9
15 Erzurumspor FK 21 5 10 6 22 32 18 -10
16 Altınordu 21 4 12 5 19 35 17 -16
17 Yeni Malatyaspor 21 4 10 7 21 34 16 -13
18 Gençlerbirliği 21 3 14 4 25 41 13 -16
19 Denizlispor 21 4 13 4 20 39 13 -19
Takım O G M B A Y P AV
1 Kocaelispor 22 14 2 6 43 21 48 +22
2 Bucaspor 1928 22 13 3 6 36 12 45 +24
3 1461 Trabzon FK 22 12 3 7 27 13 43 +14
4 İskenderunspor A.Ş. 22 11 4 7 31 19 40 +12
5 Van Spor FK 22 11 4 7 30 18 40 +12
6 Karacabey Belediye Spor 22 10 3 9 28 17 39 +11
7 Ankara Demirspor 22 10 5 7 33 16 37 +17
8 Zonguldak Kömürspor 22 10 8 4 25 26 34 -1
9 Serik Belediyespor 22 9 6 7 31 25 31 +6
10 Kırklarelispor 22 7 6 9 22 19 30 +3
11 Etimesgut Belediyespor 22 6 9 7 23 30 25 -7
12 Kırşehir FSK 22 5 8 9 19 25 24 -6
13 Sarıyer 22 5 8 9 24 32 24 -8
14 Adıyaman FK 22 5 9 8 22 27 23 -5
15 Kastamonuspor 22 6 11 5 20 29 23 -9
16 Fethiyespor 22 6 11 5 22 33 23 -11
17 Uşak Spor 22 4 13 5 17 34 17 -17
18 Balıkesirspor 22 4 13 5 15 32 14 -17
19 Diyarbekir Spor 22 2 12 8 18 37 14 -19
20 Pazarspor 22 1 13 8 13 34 11 -21
Takım O G M B A Y P AV
1 Yeni Mersin İY 20 13 3 4 26 11 43 +15
2 52 Orduspor FK 20 12 3 5 32 17 41 +15
3 Karaköprü Belediyespor 20 11 4 5 26 14 38 +12
4 Karşıyaka 20 10 4 6 25 12 36 +13
5 Belediye Derincespor 20 9 4 7 25 21 34 +4
6 Belediye Kütahyaspor 20 8 3 9 27 19 33 +8
7 Nevşehir Belediyespor 20 9 5 6 28 23 33 +5
8 Hacettepe 1945 20 8 7 5 30 24 29 +6
9 Ağrı 1970 Spor 20 7 5 8 19 15 29 +4
10 Çatalcaspor 20 7 8 5 25 22 26 +3
11 Amasyaspor 1968 Futbol Kulübü 20 5 9 6 19 26 21 -7
12 1922 Konyaspor 20 6 11 3 22 31 21 -9
13 Elazığspor 20 5 9 6 21 31 21 -10
14 1954 Kelkit Bld.Spor 20 3 6 11 14 18 20 -4
15 Şile Yıldızspor 20 2 8 10 16 27 16 -11
16 Edirnespor 20 5 14 1 15 31 16 -16
17 Yomraspor 20 3 11 6 13 23 15 -10
18 Eskişehirspor 20 3 12 5 22 40 14 -18
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 04/02/2023 MKE Ankaragücü vs Fatih Karagümrük
 04/02/2023 Sivasspor vs Beşiktaş
 04/02/2023 Antalyaspor vs Gaziantep FK
 05/02/2023 İstanbulspor vs Alanyaspor
 05/02/2023 Hatayspor vs Kasımpaşa
 05/02/2023 Galatasaray vs Trabzonspor
 06/02/2023 Ümraniyespor vs Adana Demirspor
 06/02/2023 Fenerbahçe vs Konyaspor
 06/02/2023 Giresunspor vs Kayserispor
 10/02/2023 Beşiktaş - MKE Ankaragücü Beşiktaş ligdeki son 7 maçında hiç kaybetmedi  Beşiktaş yenilmez
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 04/02/2023 Bandırmaspor vs Denizlispor
 04/02/2023 Erzurumspor FK vs Tuzlaspor
 04/02/2023 Boluspor vs Pendikspor
 04/02/2023 Çaykur Rizespor vs Yeni Malatyaspor
 05/02/2023 Manisa FK vs Samsunspor
 05/02/2023 Gençlerbirliği vs Göztepe
 05/02/2023 Sakaryaspor vs Keçiörengücü
 06/02/2023 Eyüpspor vs Bodrumspor
 10/02/2023 Göztepe vs Boluspor
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 04/02/2023 Ankara Demirspor vs Bucaspor 1928
 04/02/2023 Diyarbekir Spor vs Fethiyespor
 04/02/2023 Etimesgut Belediyespor vs Balıkesirspor
 04/02/2023 İskenderunspor A.Ş. vs 1461 Trabzon FK
 04/02/2023 Karacabey Belediye Spor vs Pazarspor (H:1)
 04/02/2023 Kastamonuspor vs Uşak Spor
 04/02/2023 Kırşehir Futbol Spor Kulübü vs Serik Belediyespor
 04/02/2023 Kocaelispor vs Sarıyer (H:1)
 04/02/2023 Van Spor FK vs Adıyaman FK
 04/02/2023 Zonguldak Kömürspor vs Kırklarelispor
 08/02/2023 Kırklarelispor - Serik Belediyespor Serik Belediyespor ligde deplasmandaki son 5 maçında hiç kazanamadı  Kırklarelispor yenilmez
 08/02/2023 Bucaspor 1928 - Kocaelispor Kocaelispor ligde deplasmandaki son 6 maçında hiç kaybetmedi  Kocaelispor yenilmez
 08/02/2023 Balıkesirspor - Kastamonuspor Balıkesirspor ligdeki son 7 maçında hiç kazanamadı  Kastamonuspor yenilmez
 08/02/2023 1461 Trabzon FK - Diyarbekir Spor 1461 Trabzon FK ligdeki son 8 maçında hiç kaybetmedi  1461 Trabzon FK yenilmez
 08/02/2023 Zonguldak Kömürspor - Van Spor FK Van Spor FK ligdeki son 9 maçında hiç kaybetmedi  Van Spor FK yenilmez
 08/02/2023 Fethiyespor - Karacabey Belediye Spor Fethiyespor ligdeki son 5 maçında hiç kazanamadı  Karacabey Belediye Spor yenilmez
 08/02/2023 1461 Trabzon FK - Diyarbekir Spor Diyarbekir Spor ligde deplasmandaki son 12 maçında hiç kazanamadı  1461 Trabzon FK yenilmez
 08/02/2023 Pazarspor - Etimesgut Belediyespor Pazarspor ligde evindeki son 12 maçında hiç kazanamadı  Etimesgut Belediyespor yenilmez
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 04/02/2023 Şile Yıldızspor vs Karşıyaka
 05/02/2023 Edirnespor vs Karaköprü Belediyespor
 05/02/2023 Belediye Derincespor vs Yomraspor
 05/02/2023 Belediye Kütahyaspor vs Çatalcaspor
 05/02/2023 Elazığspor vs Ağrı 1970 Spor
 05/02/2023 Hacettepe 1945 vs Eskişehirspor
 05/02/2023 Nevşehir Belediyespor vs Amasyaspor 1968 Futbol Kulübü
 05/02/2023 Yeni Mersin İdman Yurdu vs 52 Orduspor FK
 05/02/2023 1922 Konyaspor vs 1954 Kelkit Bld.Spor
 05/02/2023 Yeni Mersin İdman Yurdu - 52 Orduspor FK 52 Orduspor FK ligdeki son 12 maçında hiç kaybetmedi  52 Orduspor FK yenilmez
 05/02/2023 Elazığspor - Ağrı 1970 Spor Elazığspor ligdeki son 6 maçında hiç kazanamadı  Ağrı 1970 Spor yenilmez
HABER ARŞİVİ
GAZETEMİZ
Tüm Anketler
Web sitemize nasıl ulaştınız?
ŞANS OYUNLARI
BİZİ TAKİP EDİN
  • YUKARI