Ülke tarihinde bolca olan utanç tarihlerinden biri de 1955 yılı 6-7 Eylül’ünde gerçekleşir. O tarihlerde hükümet ırkçı faşist, gerici kışkırtmalarla, yağma, talan ve kandan, ölümden beslenen saldırganlara karşı açık destek verince başta İstanbul'un birçok ilçesinde ve İzmir'de olmak üzere Rum, Ermeni ve Yahudiler gibi azınlıklara karşı bir yağma, talan ve katliam başlatılır.    

Bu pogroma gerekçe olarak hükümet ve yandaş medya yalan manşetlerle, “Atatürk’ün Selanik’teki evine Yunanlar tarafından bomba atıldığını” yazar. Ayrıca aynı süreçte devam eden Kıbrıs meselesinde Yunanistan’ın konuyu uluslararası platformlara taşıması, hükümetin ırkçı politikası, ülkedeki milliyetçi, Türkçü ve şovenist çevrelerin hezeyanıyla azınlıklara karşı özellikle İstanbul’da bir yağma, talan ve katliam gerçekleştirilir. İki gün devam eden yağma talan sonrasında 15 kişi öldürülürken, 4.214 ev, 1.004 işyeri, 73 kilise, 1 sinagog, 2 manastır, 26 okul tahrip edilir, malları gasp edilir. Pogrom İstanbul ve İzmir ile de sınırlı kalmaz, Ankara ve başka yerlerde de Rum, Ermeni, Yahudilerin taşınmazları kitlesel bir yağma ve yıkıma uğratılır. Mülklerine el konulur. Can güvenliği endişe ve korkusuyla binlerce Rum da mülklerini değerinin çok altında satarak, ya da terk ederek Türkiye’den göç etmek zorunda kalır.

6-7 Eylül pogromu gibi, bu ülke topraklarında etnik ve inanç farklılığı olan toplumsal gruba tarihte birçok kez pogrom, kırım, tertele ve soykırımlar uygulanmıştır.

20. yüzyılın başlarında Anadolu’nun kadim halklarından Ermenilere yönelik 1915 Jenosidi (Soy kırımı), 1916 Rum Pontus katliamı ve Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra da Kürt - Kızılbaş Alevilere yönelik 1920-21 Koçgiri Kırımı, 1926 Koçuşağı, 1937-38 Dersim soykırımı gerçekleştirilir. Bunlara Müslüman Kürtlere yönelik de 1925 Şeyh Sait, 1930 Van Zilan Deresi, 1930 Ağrı katliamlarını da ekleyebiliriz. 1960’lı yıllardan sonra yine Alevi Kızılbaş toplumuna, demokratlara, çeşitli milliyetlerden aydınlara, sol sosyalistlere, emekçilere ayırt edilmeksizin birçok katliam uygulanır. Örneğin 1966 Ortaca, 1967 Elbistan, 1 Mayıs 1977 Taksim, 1978 Malatya, Maraş, Sivas Ali Baba, 1980 Çorum, 1993 Sivas Madımak, 1995 Gazi ve Ümraniye, 2000’de Hapishaneler, 2013 yılında Gezi, 2015’te Suruç, aynı yıl Amed ve Ankara katliamları da yaşanır. 

Unutmayalım ki, tüm bu katliam, pogrom veya soykırımların bugüne yansıyan ve devam eden bireysel, toplumsal, hem de sosyal ve psikolojik travma (bireysel ya da toplu korku, anksiyete, depresyon, stres durumu) olarak beliren hasar ve sonuçları var. Bu hasarlar kimi zaman bireyde ve toplumda yönetenlere, ya da aidiyet duygusuyla bağlı olmadığı diğer topluluklara karşı “güvensizlik” duyulmasına, “biz” ve “onlar,” “dost” ve “düşman” gibi ayrılaştıran - ötekileştiren düşüncelere yol açar.

Bunun yanında bu süreçlerin sorumlularının da ortak özellikleri olduğunu, bunun da yüzyılı aşkın, hatta yüzlerce yıldır iktidarı elinde bulunduranların aynı zihniyette olduklarını da unutmadan belirtmeliyim. Osmanlının ve devamında Cumhuriyeti kuranların ortak özellikleri tekçi, diğer toplumsal kesimleri inkâr eden, yok sayan ve baskı altında tutan bir yönetim anlayışına sahip olmalarıdır. 

Osmanlı’nın son yıllarındaki “Müslüman-Ümmetçi” yapı, 1900’lü yıllarda Jöntürkçülük ve İttihat Terakkicilik’le "Türkçü-Müslüman" (Türklüğü merkeze alan, İslam'ı da bu kimliğin ayrılmaz bir özelliği gören) bir yönetime evrilir.  Özellikle Cumhuriyeti "Tek Millet, Tek Dil, Tek Din” üçlü sacayağı üzerine kuran İttihat Terakkiciler, 1924 Diyanet İşleri Başkanlığını (DİB) kurup ardından 1925 yılındaki “Tekke ve Zaviyelerin Kapatılması Kanunu” ve yine aynı yıl uyguladıkları “Şark Islahat Planı” ile sadece Türkçü ve Müslüman-İslamcı bir anlayış sergilemişlerdir. Böylelikle de ülkedeki tüm farklı kimliklere her türlü baskı, yasak ve katliamı uygularlar. 

Tabi ki, yaşanan bunca vahşetin bir tarihsel utancı olacaktır. Bu da sorumluların alınlarına da tarihi utanç olarak yazılmıştır. Bu utançtan kurtulmanın biricik yolu tarihle gerçek anlamda bir yüzleşme ve hesaplaşmadan geçer.

Bu tarihi yüzleşme ve hesaplaşmadan kaçan zihniyetin ardılları da aynı anlayış ve yöntemlerle iktidarlarını sürdürmeye devam ediyor.

Unutulmasın ki, bu yüzleşme ve hesaplaşma gerçekleşmedikçe, hem ülkemizde, hem de Ortadoğu coğrafyasında da toplumsal bir barıştan söz edilemez.

Toplumsal barış için öncelikle söz konusu dönemlerde yaşamlarını yitiren örneğin Seyit Rıza ve yoldaşları ile Alişer Efendi ve Zarife Xanım’ın mezar yerlerinin açıklanması, Madımak Otelinin Utanç Müzesine dönüştürülmesi, kurumsal resmi özür dilenmesi, el konulan, gasp edilen mülkler, vakıflar, dergâhların ilgili topluma, ya da gerçek varislere iadesi gerçekleştirilmelidir.

Sonuç olarak toplumsal barış isteniyorsa tarihteki yaşanmışlıklarla ilgili Devlet Arşivleri, Askeri ve İstihbari Belgeler kamuoyuna ve araştırmacılara açılmalı, yüzleşme ve hesaplaşma, gerçek bir adalet için ayrı ayrı Hakikat Komisyonları kurulmalıdır.

Erdal YILDIRIM

7 Eylül 2026