Ali Rıza AKSIN
  30-09-2020 08:16:00

EZİDİLİK VE ALEVİLİK (2)

Diğer kutsallar:

Toprak, Su, Güneş ve Havadır. Bu dört kutsal, Laleşte ve Ezidilerin günlük yaşamlarında ve dualarında sıklıkla görülür.

Göbeklitepe ve öncesinin, "Toprak, Su, Hava ve Güneşe" atfedilen tanrıları, Sümerlerce geliştirilmiş, değişik isimlerle Akad, Asur, Babil, Mısır, Luvi, Hitit, Hurri, Mittani, Urartu, Grek (Yunan) ve Roma inancına kadar girmişlerdi. Göbeklitepe mimarisinin ataları Aleviler, çok sonra Semavi dinlerin baskısı, Helen ve Helenistik kültürün etkisiyle çok tanrılı inançlarını Hakk adıyla ifşa etmek zorunda kalırlar.     

Êzidilerin en ünlü bayramı:

Çarşema Sor olarak adlandırılan, yeni yılın başlangıcı sayılan Kızıl Çarşamba’dır. Bu tarih eski takvime göre Nisan ayının ilk çarşambasına denk gelir. Êzidilere göre tanrı her sene bu vakitlerde kötülükleri kaldırmak ve iyiliği yaymak için yeryüzüne bir melek gönderir. Êzidiler düğünlerini çoklukla Kızıl Çarşamba’ya denk getirirler. Rengarenk giyinir, evlerini çiçeklerle süsler, Hristiyanlardaki Paskalya’nın kendilerinden çalındığını kanıtlarcasına yumurta boyarlar.

O zaman düşünmeden edemiyoruz; acaba Göbeklitepedeki buluşma, doğanın uyandığı 21 Marta mı, Ezidilerin Nisan ayındaki yılbaşına mı denk gelirdi?

Fırat-Dicle Havzasının en eski bayramlarından olan Hıdırellezi (Şubat’ın ilk Perşembesi) kutladıkları gibi, Kurban, Ramazan, İsa bayramı gibi Semavi bayramları da kutlarlar. Bu bayramları, baskıyı azaltmak, etrafa hoş görünmek için kutladıklarını biliyoruz. Çünkü Aleviler de benzer bir süreci yaşıyorlar.

Güneş (Roj/Şems) ve Ateşin Kutsallığı:

Güneş (Ezda-Xweda), Ezidilerin en eski atasıdır. Güneş ve ateş kültü milyonlarca yıllık bir süreci kapsar. Çünkü insanı aydınlatan, soğuğu ısıtan, nimetleri pişiren hayatın kaynağı güneş ve dolayısıyla ateştir. Ezidiler ateşe su dökmezler; çünkü, kutsalı boğmak, ocağı kör ve karanlık bırakmak anlamına gelirdi. Aynı şekilde güneş, ışık, ateş, ocak kültü biz Alevilerce de kutsaldır. Çocukken evimizin önündeki kül yığının üzerinde oynayamazdık. Büyükler, özellikle kadınlar, içine korku sinmiş bir fısıltıyla bunun uğursuzluk getireceğini söylerlerdi bize.

Kaniya Spî ve Toprak: 

Ezidiler, Laleş Vadisi’ndeki beyaz suyun (Kaniya Spî) ve toprağın kutsal olduğuna inanırlar. Çocuklar ya buraya götürülür, ya da buradan getirttirilen suyla vaftiz edilirler. Ezidilere göre Adem’in yoğrulduğu (yaratıldığı) toprak ve su Laleş'tedir.

Oysa bu hikayenin arka planı Ezidilerin ilk yerleşim yeri olan ve tarihte Aden Bahçeleri olarak geçen Karacadağ'ın etekleriyle ilişkili. Laleş’in beyaz suyu Aden Bahçesinin Ab-ı Hayatı olmalı. (Bu konuya daha sonra tekrar değineceğiz)

Teberik:

Kutsal mekandan alınan toprağın ağza ve burna alınması, suyla çözülerek içilmesi, yastık altı ve cep gibi yerlere konarak tedavi amaçlı kullanılmasıdır. Alevilerin de su ve toprağı benzer amaçlarla kullanıldıklarını biliyoruz. 

Toprak, su, kadın ve bereketin kutsallığı; henüz Güneş kültünün baskın hale gelmediği Ay kültünün onun kadar geçerli olduğu zamana denk gelir.

Tavus Kuşu:

Ezidiler kuşları kutsarlar. Bu kültün Göbeklitepe'nin kuş ve yılanlarıyla ilişkili olduğu kesin. Zarif dansları, hoş avazlarıyla Alevi Semasına esin kaynağı olan turnalar, Ezidilerde tavus kuşuna dönüşürler. Tavus, Cennet Bahçesinin kuşudur. Kuşlarda "Avaz", melek anlamına gelir. Ezidilerin baş melek Şeytanı, eskiden yaşadıkları Aden Bahçesi’nin tavus kuşuyla sırlamaları çok da yabancısı olduğumuz bir durum olmasa gerek. Alevilerin Tanrı Enlil'i (Eli'yi) İslam’ın Ali'siyle sırlamaları gibi.

Mara Reş: 

Yılan kutsal su kaynaklarının, ölümsüzlüğün, sağlık ve yaşamın bekçisi olarak çıkar karşımıza. Ezidilerin kutsal mekânı olan Laleş’teki tapınağın girişinde bulunan kara yılan ister istemez tarih içinde bir yolculuğa çıkarır bizi. Göbeklitepe’nin yılanlarından Nevaliçori’nin yılan başlı insanına, oradan da Adem ile Hava’yı cennetten kovduran yılan kılığındaki Şeytana...

Henüz sözcüklerin ve kavramların oluşmadığı, tarih ve belleğin simge ve sembollere yüklendiği, Yılan'ın; Göbeklitepe’nin ve sonrasının Ay/tanrıça kültüyle ilişkili olduğu zamana...

Yılanın hilal şeklini alması, ölümü, sağlığı, dirilişi temsil etmesi, bazan yok olup sonra biçim değiştirmesi, bu değişimin kadının ay haliyle eş zamanlı olması, suyu, yeri ve havayı etkilemesi, Yılan ile simgeleşen, "Yer, Kadın, Öküz, Bereket, Ölüm, Ölümsüzlük" anlamına gelen AY (Tanrıça) kültünü doğurmuştur.

Eski Alevilerin yılanlara (özellikle de siyah yılanlara) ilişmemeleri, onların, ocak, türbe ve ziyaretleri koruyor olduklarına inanmalarından kaynaklanırdı. Yılana saygı bugün unutulmuş olsa da eski Ay kültü ile ilişkiliydi. Ayrıca bazı ocakların yılana hükmettiğine, onlarla dost olduklarına ve yılan sokmalarını iyileştirdiklerine inanılırdı. Yine kadın (dişi) şeklinde resmedilen Şahmeran'ın öldürülmesi de bu kültün terk edildiği, yani öldürüldüğü anlamına gelir.

Ezidilerle benzerliğimiz hiç kuşku yok ki, tarihin derinliklerinden ve sahip olduğumuz ortak bellekten kaynaklanıyordur.

Aşk ile...

11. 04. 2020

Ali Rıza Aksın

Devam edecek...

 

  Bu yazı 764 defa okunmuştur.
  FACEBOOK YORUM
Yorum
  YAZARIN DİĞER YAZILARI
PUAN DURUMU
Takım O G M B A Y P AV
1 Galatasaray 26 18 5 3 52 19 57 +33
2 Beşiktaş 25 17 5 3 56 26 54 +30
3 Fenerbahçe 25 16 6 3 47 27 51 +20
4 Trabzonspor 25 14 5 6 32 24 48 +8
5 Hatayspor 26 13 7 6 46 31 45 +15
6 Alanyaspor 26 12 8 6 40 26 42 +14
7 Gaziantep FK 26 10 6 10 37 29 40 +8
8 Fatih Karagümrük 26 11 8 7 41 34 40 +7
9 Antalyaspor 26 7 6 13 24 29 34 -5
10 Göztepe 25 8 9 8 35 31 32 +4
11 Sivasspor 25 7 7 11 28 29 32 -1
12 Konyaspor 25 8 10 7 32 30 31 +2
13 Yeni Malatyaspor 26 7 9 10 33 35 31 -2
14 Kasımpaşa 25 8 12 5 29 40 29 -11
15 Çaykur Rizespor 26 6 10 10 30 42 28 -12
16 Kayserispor 25 6 12 7 17 30 25 -13
17 Başakşehir FK 26 6 13 7 28 44 25 -16
18 BB Erzurumspor 26 6 13 7 24 41 25 -17
19 Denizlispor 26 5 15 6 23 46 21 -23
20 Gençlerbirliği 25 5 14 6 21 46 21 -25
21 MKE Ankaragücü 25 5 15 5 28 44 20 -16
Takım O G M B A Y P AV
1 Giresunspor 23 16 2 5 38 14 53 +24
2 Samsunspor 23 14 2 7 41 21 49 +20
3 Altınordu 24 13 6 5 36 30 44 +6
4 İstanbulspor 23 13 6 4 45 26 43 +19
5 Adana Demirspor 24 12 6 6 40 23 42 +17
6 Ankara Keçiörengücü 23 11 7 5 30 16 38 +14
7 Altay 23 12 9 2 39 28 38 +11
8 Tuzlaspor 23 11 7 5 31 28 38 +3
9 Bursaspor 23 9 10 4 35 36 31 -1
10 Bandırmaspor 24 9 11 4 28 29 31 -1
11 Ümraniyespor 24 8 9 7 27 32 31 -5
12 Adanaspor 23 7 11 5 32 33 26 -1
13 Menemenspor 23 6 9 8 28 37 26 -9
14 Balıkesirspor 23 6 11 6 23 32 24 -9
15 Boluspor 23 6 12 5 21 27 23 -6
16 Akhisarspor 23 5 14 4 20 39 19 -19
17 Ankaraspor 23 3 15 5 13 37 14 -24
18 Eskişehirspor 23 1 15 7 15 54 7 -39
Takım O G M B A Y P AV
1 Eyüpspor 25 18 2 5 57 18 59 +39
2 Van Spor 25 14 6 5 40 23 47 +17
3 Bodrumspor 25 13 6 6 56 34 45 +22
4 Sakaryaspor 25 12 4 9 41 26 45 +15
5 Kırşehir Belediyespor 25 12 6 7 33 19 43 +14
6 Turgutluspor 25 14 10 1 34 38 43 -4
7 Serik Belediyespor 25 10 6 9 40 32 39 +8
8 Kırklarelispor 25 9 5 11 29 21 38 +8
9 Etimesgut Belediyespor 25 10 8 7 33 25 37 +8
10 Tarsus İdman Yurdu 25 10 9 6 36 32 36 +4
11 Pendikspor 25 11 12 2 44 31 35 +13
12 Pazarspor 25 10 11 4 37 39 34 -2
13 Sivas Belediyespor 25 8 8 9 39 32 33 +7
14 Karacabey Belediyespor 25 9 10 6 31 30 33 +1
15 1922 Konyaspor 25 7 13 5 31 33 26 -2
16 Bayburt Özel İdare Spor 25 8 15 2 29 43 26 -14
17 Kastamonuspor 25 6 13 6 22 37 24 -15
18 Mamak FK 25 6 14 5 24 63 23 -39
19 Elazığspor 25 7 15 3 32 51 21 -19
20 Kardemir Karabükspor 25 1 22 2 10 71 2 -61
Takım O G M B A Y P AV
1 Diyarbekirspor 20 13 2 5 26 12 44 +14
2 1928 Bucaspor 20 12 2 6 38 14 42 +24
3 Yeşilyurt Belediyespor 20 13 5 2 32 13 41 +19
4 Arnavutköy Belediye 20 10 5 5 30 19 35 +11
5 Ofspor 20 9 5 6 27 24 33 +3
6 Belediye Derincespor 19 7 4 8 29 17 29 +12
7 Artvin Hopaspor 20 7 8 5 26 33 26 -7
8 Edirnespor 20 6 7 7 23 24 25 -1
9 Fatsa Belediyespor 19 6 7 6 15 19 24 -4
10 Kızılcabölükspor 20 5 8 7 19 24 22 -5
11 Payasspor 20 5 9 6 23 28 21 -5
12 Nevşehir Belediyespor 20 5 10 5 19 20 20 -1
13 Antalya Kemerspor 20 5 10 5 18 33 20 -15
14 1877 Alemdağspor 19 5 10 4 23 34 19 -11
15 Çankaya FK 19 5 11 3 13 29 18 -16
16 Manisaspor 20 1 11 8 14 32 11 -18
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 28/02/2021 Göztepe vs Kasımpaşa
 28/02/2021 Trabzonspor vs Fenerbahçe
 02/03/2021 Gaziantep FK vs Gençlerbirliği
 02/03/2021 Yeni Malatyaspor vs Beşiktaş
 03/03/2021 BB Erzurumspor vs Fatih Karagümrük
 03/03/2021 Başakşehir FK vs Konyaspor
 03/03/2021 Sivasspor vs Hatayspor
 03/03/2021 Kayserispor vs Çaykur Rizespor
 03/03/2021 MKE Ankaragücü vs Galatasaray
 04/03/2021 Alanyaspor vs Göztepe
 03/03/2021 MKE Ankaragücü - Galatasaray Galatasaray ligdeki son 8 maçını kazandı  Galatasaray kazanır
 04/03/2021 Kasımpaşa - Trabzonspor Trabzonspor ligdeki son 10 maçında hiç kaybetmedi  Trabzonspor yenilmez
 04/03/2021 Fenerbahçe - Antalyaspor Antalyaspor ligdeki son 11 maçında hiç kaybetmedi  Antalyaspor yenilmez
 06/03/2021 Denizlispor - Yeni Malatyaspor Yeni Malatyaspor ligdeki son 7 maçında hiç kazanamadı  Denizlispor yenilmez
 06/03/2021 Beşiktaş - Gaziantep FK Gaziantep FK ligde deplasmandaki son 6 maçında hiç kazanamadı  Beşiktaş yenilmez
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 28/02/2021 Ankara Keçiörengücü vs Samsunspor
 28/02/2021 Bursaspor vs Akhisarspor
 28/02/2021 Eskişehirspor vs İstanbulspor
 28/02/2021 Giresunspor vs Altay
 01/03/2021 Tuzlaspor vs Adanaspor
 01/03/2021 Menemenspor vs Boluspor
 01/03/2021 Balıkesirspor vs Ankaraspor
 05/03/2021 İstanbulspor vs Ankara Keçiörengücü
 06/03/2021 Bandırmaspor vs Altınordu
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 04/03/2021 Bayburt Özel İdare Spor vs Kastamonuspor
 04/03/2021 Bodrumspor vs Van Spor
 04/03/2021 Elazığspor vs 1922 Konyaspor
 04/03/2021 Karacabey Belediyespor vs Pazarspor
 04/03/2021 Kardemir Karabükspor vs Turgutluspor
 04/03/2021 Kırşehir Belediyespor vs Kırklarelispor
 04/03/2021 Mamak FK vs Tarsus İdman Yurdu
 04/03/2021 Pendikspor vs Eyüpspor
 04/03/2021 Serik Belediyespor vs Etimesgut Belediyespor
 04/03/2021 Sivas Belediyespor vs Sakaryaspor
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 03/03/2021 Artvin Hopaspor vs Arnavutköy Belediye
 03/03/2021 Çankaya FK vs Antalya Kemerspor
 03/03/2021 Fatsa Belediyespor vs Edirnespor
 03/03/2021 Kızılcabölükspor vs Diyarbekirspor
 03/03/2021 Nevşehir Belediyespor vs Belediye Derincespor
 03/03/2021 Yeşilyurt Belediyespor vs Ofspor
 03/03/2021 1877 Alemdağspor vs Manisaspor
 03/03/2021 1928 Bucaspor vs Payasspor
 03/03/2021 Artvin Hopaspor - Arnavutköy Belediye Artvin Hopaspor ligdeki son 6 maçında hiç kaybetmedi  Artvin Hopaspor yenilmez
 03/03/2021 Çankaya FK - Antalya Kemerspor Çankaya FK ligde evindeki son 6 maçını kaybetti  Antalya Kemerspor kazanır
 03/03/2021 1877 Alemdağspor - Manisaspor 1877 Alemdağspor ligdeki son 5 maçında hiç kazanamadı  Manisaspor yenilmez
 03/03/2021 Kızılcabölükspor - Diyarbekirspor Diyarbekirspor ligde deplasmandaki son 9 maçında hiç kaybetmedi  Diyarbekirspor yenilmez
HABER ARŞİVİ
GAZETEMİZ
Tüm Anketler
Web sitemize nasıl ulaştınız?
ŞANS OYUNLARI
BİZİ TAKİP EDİN
  • YUKARI