Sözlü geleneğe sahip olan inançlarda, mitolojik anlatımlar ve edebiyat, oldukça gelişkindir. Özellikle inanç önderleri olarak tanınan kişiler üzerine, çok abartılı, güzellemeler ve düzenlemeler anlatılır. Önceden bilinen güzellemelerden oldukça sık yararlanıldığı gibi, bezende, daha önce başkası üzerine yapılan güzellemelerin tümü, yeni kişiler içinde aynen anlatılmaktadır. Bu tür tekrarlanan mitolojik anlatımlar, Alevi-Bektaşi edebiyatında da, sık sık görülmektedir.

Ali üzerinde oldukça zengin mitolojik anlatımlar var. Öyle ki, bütün iyilik ve güzellikler, Ali’de toplanmış. Ali, dürüstlüğün, yiğitliğin, üstün bilginin ve sevginin sembolü, yada, yardıma çağıranlara iyilik şifresi olmuş.

Bu mitolojik Ali’nin yanında birde tarihsel Ali var. Tarihsel Ali, 599 yılında Mekke’de doğan ve 661 yılında Kufede ölen, İslam’ın dördüncü Halife’si, Muhammed’in amcasının oğlu ve damadı, Fatma Ana’nın kocası ve iki oğulları olan Hasan ile Hüseyin’in babasıdır.

Biz, mitoloji ile tarihsel geçerlikler arasında, bir ilişki olması gerektiğini düşünüyoruz. Anadolu Aleviliğinde, hem mitolojik Ali hemde tarihsel Ali, belli ölçülerde bir realite haline gelmiş. Anadolu Alevileri’nin, kendi tarihlerinde karşılaştıkları ve ilişki kurdukları halklar kültürler ve inançlar, kendi inançlarındaki bu ikili Ali realitesine kaynaklık etmektedir.

Mitolojik Ali

Mitolojiye göre Ali tanrının bir ışığıdır. İnsan üstü ve doğa üstü güce sahiptir. Ali konuşan Karan’dır (Kuran’ı natık) ve var olan yazılı Kuran’dan daha üstündür. Ali, Muhammed’den daha fazla ve daha üstün, bilgiye sahiptir. Ali 72 dil konuşuyor ve Ali Kıbledir. Ali, Tanrının yansımasıdır ve Tanrı, Ali’nin sesiyle konuşuyor. Ali Tanrı’dır, Demokrattır, Sosyalisttir. Ali, Şarap içen, Semah dönen ve kendi Cenazesini kendi kaldırandır. Ali ‘Kamil İnsan’dır ve Kutup’dur, vb,.

Ali üzerine yapılan böylesi yada benzeri mitolojik güzellemeler, Anadolu Alevileri ve onların Ataları tarafından, Ali’den öncede ve Ali’den sonrada, bazı Alevi önderleri hakkında yapılmıştır. Eski Türklerin, Kürtlerin ve Zazaların tarihinden, günümüze kadar olan süreci göz önünde bulundurduğumuzda, birçok Alevi-Kızılbaş lider(şahsiyet) hakkında benzer mitolojik anlatımlar aklımıza takılmaktadır. Ali ile ilgili bu Mitolojiler ’in hepsinde ortak bir özellik vardır, o da, Aliyi yüceltip güzelleştirirken, Muhammed’i İslam’ı ve Şeriat’ı eleştirmektir. Hatta, Muhammed’in, İslam’ın ve şeraitin, değersizleştirilerek reddedilmesidir.

Tarihsel Ali

Yukarıda kısaca değindiğimiz gibi, Tarihsel Ali 599 yılında Mekke’de doğan, babası erken öldüğü için Muhammed’in yanında kalan ve Muhammed’den 30 yaş genç, Muhammed’in kızı Fatma ile evlenen ve oğulları Hasan ile Hüseyin’in babası, İslam dininin dördüncü Halifesi ve Şiiliğin birinci İmam’ı olan Ali, 661 yılında öldürülmüştür.

Bu ön bilgilerden sonra, tarihsel Ali’yi biraz daha iyi anlayabilmek için, onun yaşam sürecine daha dikkatli bakmak gerekiyor. Doğum yılı olan 599 yılından, Muhammed’in ölüm yılı olan 632 yılına kadar olan süre 33 yıl, Muhammed’le birlikte ve yoksulluğu yüzünden ona bağımlı olarak geçmiştir. 632 yılından Halife olduğu 656 yılına kadar olan süre 24 yıl ve ne yaptığı üzerine geniş bilgi henüz olmasa da Ebu Bekir’in danışmanlık görevi teklifini reddettiği biliniyor. 656 yılından katledildiği yıl olan 661 yılına kadar olan süre, 5 yıllık İslam Halifeliği dönemidir.

Birinci halife Ebu Bekir ile ikinci halife Ömer, ikisi de Muhammed’in Kayınbabaları. Üçüncü halife Osman ile dördüncü halife Ali, ikisi de Muhammed’in damatları. Ebu Bekir, Ömer ve Osman zengin ve varlıklı aileler, Ali ise yoksul ve yetim büyümüş. İlk halifelik seçimlerinde Ali yeteri kadar destek bulamadı, zenginler yoksul halkın desteğini kazanmayı becerdiler. Önce sırasıyla Muhammed’in zengin kayınbabaları Ebu Bekir (632-634) ve Ömer (634-644) halifeliğe seçildiler. Sonra, Ömer’in isteği üzerine oğlu Osman (644-655) halife atandı.

Daha sonra, gidişattan memnun olmayan çevrelerce, Ali’nin halifeliği, sadece Şiiler tarafından değil ama aynı zamanda bazı Sünni çevreler, sufiler, konuşma sanatı dostları, zanaatkarlar, fütüvvetler, vb. gibi, gruplar tarafından da istendi ve böylece Ali halifeliğe getirildi. Ali’nin halifelik döneminde İslam dünyasını genişletmek için dışarıya karşı saldırı savaşı yapılmadı.

İçerde, Alinin halifeliğine razı olmayan, bir tarafta Muaviye ve başka bir tarafta da Muhammed’in son hanımı olan Ayşe baş kaldırarak, iç savaş sürdürdüler. 656 yılında Ayşe’nin adamlarına karşı Deve savaşı ve 657 yılında Muaviye’ye karşı Sıffın savaşı yapılıyordu. Daha sonra hakem olayı bahanesiyle Ali’nin 661 yılında bir Harici tarafından katliamı gerçekleşti.

Ali, kendi halifeliği döneminde, bir Bilimsel çalışmalar bakanlığı kuruyor, kendisinden önceki halifelerin ayrımcı uygulamalarını eleştirerek Arap yada Arap olmayan bütün Müslümanlara aynı eşit haklar tanıyor, genel inanç ve insan haklarını savunuyor, işkenceyi ve el kesmeyi yasaklıyor, dinden sapanlara ve diğer dinlere inananlara zulm etmiyor, ateistleri idam etmiyordu...

Bu liste daha da uzatılabilinir ve negatif uygulamaları yada davranışlarda bulunabilir. Ali’nin kendi yaşamını bütün ayrıntılarıyla bilmiyoruz. Ama, tarihte hangi Kızılbaş-Alevi önderin hayatının tamamını bütün ayrıntılarıyla biliyoruz ki...

Ali’de genelde, bu tür pozitif uygulamalarından dolayı, çevre halkları nezdinde oldukça etkili bir imaj ve sevgi kazanmıştı. Mesela, ibadet dilini serbest bırakması Farslar tarafından coşkuyla karşılanıyordu.

Ali propagandası ve sevgisi Anadolu Aleviliği ’ne sonradan İranlı Dervişler ve Sufiler aracılığıyla girdi. Anadolu Aleviliğinde tarih boyu var olan, Tanrı’nın insanda tecelli etmesi ve Ruhun insandan insana göçmesi inançları, Ali’nin Anadolu Aleviliğinde yer bulmasına yardımcı oldu ve ortam hazırladı. Bu inanca göre Ali, İslam öncesi eski Alevi atalardan birinin Ruhu idi, don değiştirip Ali olarak geldi, oda don değiştirdi Hacı Bektaş Veli olarak geldi, oda don değiştirdi bakalım kim olarak gelecek.

Kızılbaşlık’tan Anadolu Aleviliği ‘ne

Bu gün, Anadolu Alevileri olarak adlandırılan İnanç Toplumu, daha on dokuzuncu yüzyılın sonlarına kadar Kızılbaşlar vb. olarak isimlendiriliyordu, ki Kızılbaşlıktan öncede mutlaka başka isimlerle anılıyorlardı. Bu topluma, 1880’li yıllardan ihtibaren Osmanlı İktidarı tarafında, Alevi isimlendirmesi yapıldı ve Kızılbaşlar süreç içerisinde Alevi ismini kendileri ’de kabullendiler.

Anadolu Alevileri’nin (Kızılbaşların) inançsal geçmişi insanlığın en eski doğa inançlarına (Animizm, Tengrizm, Şamanizm, daha sonraları Budizm, Manicilik, Zerdüştlük, vb.) dayanmaktadır. Yani, Anadolu Aleviliği, on dokuzuncu yüzyıldan bu yana Alevilik ismini taşısa ’da, İnanç Sistemi olarak, Ali ve Ali taraftarlığı olarak yada Şiiliğin bir parçası olarak, tarih sahnesine çıkmamıştır.  Anadolu Alevileri kendi tarihi yürüyüşü içinde, tarihin bir kesitinde (dokuzuncu yüzyıldan itibaren) Ali’yi, Şiiliği ve Şiiliğin bir parçası olan Alewiliği tanımış, ondan belli konularda etkilenmiş ve bazı inanç öğelerini almışlardır. Bu davranış biçimi, Anadolu Aleviliği’nin senkretik (bağdaşmacı) yapısına ve karakterine uygun bir yaklaşımdır.

İnanç sistemi olarak Anadolu Aleviliği’nin tarihi, Ali’den ve onun taraftarları olarak sahneye çıkan Şiiler’den, Şiiler’in bir parçası olarak ortaya çıkan Alawilerden(Nusairiler) çok daha eskidir. Anadolu Aleviliği ile Şiilik’ten ayrılan Nusairi Alawiliği bir birinden farklı İnanç sistemleridirler. Anadolu Aleviliği’nin tarihini, Ali ile yada Şiilik ile başlatmak, ya bilinçli bir asimilasyon çabasıdır, yada biliçsiz ve bilğisiz bir uğraştır.

Aşk ile, ...