WELG | MEKKE - Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalandığı açıklanan “Mekke Ortak Savunma Anlaşması”nın içeriği hâlâ kamuoyundan gizlenirken ABD Başkanı Donald Trump’ın ittifaka açık destek vermesi, oluşumun gerçek hedefi hakkındaki kuşkuları büyüttü. Washington, Ortadoğu’daki askerî ve siyasi çıkarlarını doğrudan müdahale yerine bölgesel müttefikler aracılığıyla mı korumaya hazırlanıyor? Mekke İttifakı, İran’a karşı Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan’dan oluşan yeni bir güç hattı mı kuruyor?

Üç ülkenin 7 Ağustos’ta Mekke’de açıkladığı ortaklık, taraflardan birine yönelik saldırının üç ülkeye karşı yapılmış sayılmasını öngörüyor. NATO’nun kolektif savunma ilkesini hatırlatan bu hükme rağmen anlaşmanın tam metni, hukuki niteliği, coğrafi kapsamı ve askerî yükümlülükleri açıklanmış değil.

Ortada bağlayıcı ve tamamlanmış bir savunma anlaşması mı yoksa siyasi bir ortak açıklama mı bulunduğu dahi kesin olarak bilinmiyor. Buna rağmen Trump’ın ittifakı memnuniyetle karşılaması, anlaşmanın Washington’ın bölgesel stratejisinden bağımsız olmadığını düşündürüyor.

Trump neden bu kadar memnun?

Trump, Truth Social hesabından yaptığı açıklamada, “Suudi Arabistan, Türkiye ve Pakistan’ın yakın zamanda ve nihayet Mekke Ortak Savunma Anlaşması’nı imzaladığını görmekten çok mutluyum” ifadelerini kullandı.

ABD’nin kendisine alternatif olabilecek bağımsız bir askerî ittifakı böylesine hızlı ve açık biçimde desteklemesi beklenmezdi. Bu nedenle Trump’ın memnuniyeti, Mekke İttifakı’nın Washington’ın Ortadoğu’daki güvenlik düzenine rakip değil, onu tamamlayan bir mekanizma olarak tasarlandığı ihtimalini güçlendiriyor.

Bu modelde ABD, bölgedeki askerî ve ekonomik çıkarlarını korurken doğrudan üstleneceği maliyetin bir bölümünü Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan’a aktarabilir. Üç ülkenin orduları, istihbarat yapıları ve savunma sanayileri arasında kurulacak koordinasyon da Washington’a bağlı yeni bir bölgesel güvenlik katmanı oluşturabilir.

Dolayısıyla asıl soru, Mekke İttifakı’nın ABD’ye alternatif olup olmadığı değil; ABD’nin Ortadoğu politikasını bölgesel ortaklar üzerinden devam ettirecek yeni bir araç olup olmadığıdır.

İran’a karşı yeni kuşatma hattı mı?

İttifak ilk açıklandığında İsrail’e karşı yeni bir bölgesel güç oluşturulduğu yorumları yapıldı. Ancak Trump’ın desteği ve üç ülkenin İran çevresindeki stratejik konumu, asıl hedefin İsrail’den çok İran olabileceğini gösteriyor.

Dış politika analisti Soli Özel de anlaşmayı, İran’a yönelik bir “dengeleme ve kuşatma hamlesi” olarak değerlendiriyor. Özel’e göre yapı, Washington’ın güvenlik sisteminin yerine geçmekten çok bu sisteme eklenen yeni bir bölgesel katman niteliği taşıyor.

Türkiye, Pakistan ve Suudi Arabistan’ın doğrudan İran’la savaşa girmek isteyeceğini söylemek için henüz bir dayanak yok. Ancak ittifakın Tahran’a siyasi ve askerî sınırlarını hatırlatmayı, İran’ın bölgedeki etki alanını daraltmayı ve gerektiğinde ortak baskı oluşturmayı hedeflediği düşünülebilir.

Pakistan’ın nükleer kapasitesi, Türkiye’nin NATO üyeliği ve askerî gücü, Suudi Arabistan’ın mali kaynakları bir araya getirildiğinde ortaya İran’a karşı önemli bir caydırıcılık hattı çıkıyor. Trump yönetiminin bu yapıya verdiği destek de ittifakın bağımsızlığından çok Washington’ın çıkarlarıyla uyumunu tartışmaya açıyor.

Suudi Arabistan’daki “açılım” ne anlama geliyor?

Mekke İttifakı yalnızca askerî bir anlaşma olarak ele alınamaz. Suudi Arabistan’da son yıllarda Muhammed bin Selman yönetiminde gerçekleştirilen toplumsal ve ekonomik değişiklikler de daha geniş bir bölgesel dönüşümün parçası olarak okunmalıdır.

Kadınların kamusal yaşama daha fazla katılması, eğlence sektörünün geliştirilmesi, turizm yatırımları ve dinî kurumların görünür gücünün sınırlandırılması dışarıdan bir modernleşme görüntüsü yaratıyor. Ancak bu değişiklikler demokratikleşme, ifade özgürlüğü, bağımsız yargı veya siyasi çoğulculukla birlikte ilerlemiyor.

Ortaya çıkan model; toplumsal yaşamda kontrollü serbestleşme sağlarken siyasi iktidarın tek elde toplandığı, muhalefetin bastırıldığı ve temel kararların halkın katılımı dışında alındığı otoriter bir yönetim biçimidir.

Bu nedenle Suudi Arabistan’daki dönüşümü yalnızca “ılımlı İslam” ya da toplumsal açılım olarak değerlendirmek yetersiz kalır. Daha doğru soru şudur: Batı’yla uyumlu, sermayeye açık, toplumsal alanda sınırlı özgürlükler tanıyan ancak siyasal iktidarı tek adam yönetiminde tutan yeni bir Ortadoğu modeli mi kuruluyor?

Büyük Ortadoğu Projesi’nin yeni biçimi mi?

ABD’nin geçmişte “Büyük Ortadoğu Projesi” adı altında bölgenin siyasi ve güvenlik düzenini yeniden şekillendirmeye çalıştığı biliniyor. Bugün aynı isim kullanılmasa bile bölgedeki devletlerin Washington’ın çıkarları doğrultusunda yeniden konumlandırılması tartışması devam ediyor.

Mekke İttifakı bu açıdan; Türkiye’nin askerî kapasitesini, Pakistan’ın nükleer gücünü ve Suudi Arabistan’ın mali kaynaklarını aynı eksende birleştiren yeni bir bölgesel proje olarak görülebilir.

Bu modelde yönetimlerin demokratik olup olmaması belirleyici görünmüyor. Önemli olan iktidarların ABD’nin güvenlik politikalarıyla uyumlu hareket etmesi, İsrail’in bölgesel üstünlüğünü doğrudan tehdit etmemesi, İran’ın hareket alanını daraltması ve uluslararası sermaye için istikrarlı bir düzen sağlaması olabilir.

Dolayısıyla “ılımlı İslam” söylemi, demokratikleşmenin değil; siyasal İslamın Batı’nın ekonomik ve güvenlik çıkarlarıyla uyumlu, denetlenebilir bir biçime dönüştürülmesinin aracı hâline gelebilir.

Anlaşma mı, siyasi niyet beyanı mı?

İttifakın en temel sorunu, kamuoyuna açıklanmış tamamlanmış bir anlaşma metninin bulunmaması. YENİ Parti Genel Başkan Yardımcısı ve emekli Büyükelçi Namık Tan, yayımlanan metnin bir “ortak açıklama” niteliği taşıdığına dikkat çekerek taraflara karşılıklı savunma yükümlülüğü getiren uluslararası bir anlaşma varsa bunun kapsamının ve yürürlük şartlarının açıklanmasını istedi.

Pakistan’ın Ankara Büyükelçisi de kamuoyuna duyurulan ortak metinden başka bir anlaşma metni bulunmadığını söyledi. Bu açıklama, “Gizli hükümler nelerdir?” sorusundan önce “Tamamlanmış bir savunma anlaşması gerçekten var mı?” sorusunu gündeme getiriyor.

Türkiye açısından böyle bir düzenlemenin TBMM’ye sunulup sunulmayacağı, Meclis denetimine açılıp açılmayacağı ve ülkeye hangi askerî sorumlulukları yükleyeceği açıklanmalıdır. Üç liderin imzası, halkların geleceğini etkileyebilecek savaş ve güvenlik kararlarının demokratik denetim dışında bırakılmasını meşru hâle getiremez.

Türkiye hangi savaşlara sürüklenebilir?

“Bir ülkeye yapılan saldırı üç ülkeye yapılmış sayılır” hükmü güçlü görünse de uygulamada ne anlama geldiği belirsizdir. Türkiye, Pakistan ile Hindistan arasında Keşmir nedeniyle çıkabilecek bir çatışmada ne yapacaktır? Suudi Arabistan’a Yemen’den düzenlenen bir saldırı Türkiye için savaş gerekçesi sayılacak mıdır? İran’la yaşanacak bir gerilim ortak savunma hükmünü harekete geçirecek midir?

Bir insansız hava aracı saldırısının, vekil güçlerin eylemlerinin, siber saldırıların veya enerji tesislerine yönelik sabotajların anlaşma kapsamına girip girmediği de bilinmiyor.

Bu belirsizlikler yalnızca teknik eksiklik olarak görülemez. Muğlak ifadeler, gerektiğinde ittifakı işletmek; siyasi bedel yükseldiğinde ise yükümlülüklerden kaçınmak için bilinçli biçimde korunuyor olabilir.

Halklardan gizlenen güvenlik düzeni barış getiremez

Mekke İttifakı’nın zamanla gerçek bir askerî mekanizmaya dönüşüp dönüşmeyeceği henüz belli değil. Ancak şimdiden görülen, anlaşmanın halklara açıklanmadan liderler düzeyinde yürütüldüğü ve Trump yönetimi tarafından desteklendiğidir.

Ortadoğu’nun ihtiyacı yeni askerî bloklar, nükleer caydırıcılık yarışları ve İran’ı kuşatma planları değildir. Bölge halklarının ihtiyacı; savaşların sona ermesi, Filistin halkının haklarının tanınması, devletlerin birbirlerinin egemenliğine saygı göstermesi ve güvenlik politikalarının demokratik denetime açılmasıdır.

Mekke İttifakı gerçekten bölgesel barış için kurulmuşsa anlaşmanın tam metni yayımlanmalı, hedefleri açıklanmalı ve parlamentoların denetimine sunulmalıdır. Aksi hâlde bu yapı, bölge halklarının güvenliğini sağlamaktan çok ABD’nin çıkarlarını koruyan, İran’ı çevreleyen ve otoriter yönetimleri güçlendiren yeni bir jeopolitik araç olarak anılacaktır.

@welgmedya