Xızır Orucu Dersim'de, mitolojik Dersim inancının baş tanrısı olan Xızır'a adanmıştır. Bunun, tamamen Dersim inancına özgü bir inanış biçimi olduğu söylenebilir. Ancak elbette Dersim dışında da Xızır inancı vardır. Gerek Müslümanlıkta ve gerekse Hıristiyanlıkta Xızır motifleri söz konusudur. Ama bu inançlardaki Xızır motifi bir evliya veya bir ermiş biçimindedir. En iyimser bir nitelemeyle en büyük ermiş, evliya, nebi ya da peygamber olabilir. Ama kesinlikle peygamberden önce veya peygamberden büyük değildir.

Aslında birçok inançta çeşitli biçimlerde tasvir edilen Xızır’ın Alevi inancında yerin, göğün her şeyin sahibi olduğuna inanılır. Xızır, insanların en müşkül zamanlarında koruyucusu, kurtarıcısıdır. Bu yüzden insanlar dara düştüğünde ‘Yetiş ya Xızır’ diye onu çağırır.

Her yıl karşılanan Xızır, toplamda üç gün sürer. Bu üç gün boyunca oruç tutulur, qavut yapılır, ziyaretlere gidilerek lokmalar pay edilip çılalar yakılır, kurbanlar kesilir. Bu gelenek kapsamında yapılan en önemli ritüellerden biri de kavrulmuş öğütülmüş buğdaydan yapılan qavuttur. Köylüler bir araya gelip lokma yapar. Qavut yapılıp ocak (Paca) önüne konur ve Xızır’ın o evi ziyaret ederek qavuttan lokma alacağına inanılır. Xızır’ın bu gavuttan lokma alması berekettir, bolluktur. Bunun yanı sıra evli olmayanlar Xızır’ın son günü oruç tutar,su  içmez çünkü evlenecekleri kişinin o gece rüyasına gireceği ve kendisine su vereceğine inanılır. Hızır ayının olduğu ay boyunca gün batımında evlerde de çılalar yakılır.

Dersim’in Xızır’ı…

Alevi inancının en kutsal dönemlerinden biri olan Xızır (Hızır) orucu başladı. Dersim'de Xızır Orucu, Miladi takvime göre Ocak ayının ikinci yarısında başlayıp Şubat ayının ortalarında sona erer ve bir ay boyunca dönüşümlü olarak devam eder. Orucun üçüncü ve son günü olan Perşembeden itibaren bütün hazırlıklar yapılır, sabahleyin bayramlık elbiseler giyilir, ‘niyaz’ ya da ‘miaz’ olarak bilinen lokma ve helva özenle pişirilir ve hep beraber kurban kesme yerine gidilir. Kurban kesme töreni, genellikle önceden ayarlandığı için Bava denilen Alevi dedesinin huzurunda ve onun duasıyla başlar. Duadan sonra el öpülür ve kurban kesilir. Bu sırada miazdan ve helvadan birer parça (lokma) törende bulunan her kese dağıtılır. Törene, ailenin bütün bireyleri dışında varsa bir dede, misafir ve komşu olan davetliler katılır. 

Xızır Orucu Dersim'de, mitolojik Dersim inancının baş tanrısı olan Xızır'a adanmıştır. Bunun, tamamen Dersim inancına özgü bir inanış biçimi olduğu söylenebilir. Ancak elbette Dersim dışında da Xızır inancı vardır. Gerek Müslümanlıkta ve gerekse Hıristiyanlıkta Xızır motifleri söz konusudur. Ama bu inançlardaki Xızır motifi bir evliya veya bir ermiş biçimindedir. En iyimser bir nitelemeyle en büyük ermiş, evliya, nebi ya da peygamber olabilir. Ama kesinlikle peygamberden önce veya peygamberden büyük değildir.

Oysa Dersim İnancında Xızır, en büyük olan tanrı yani baş tanrıdır. Bunu doğru anlamak ve doğru tanımlamak için, Dersim inancını iyi tanımak şarttır. Kısaca özetlemek gerekirse tarihsel Dersim inancının; paganizm, panteizm ve insanlığın ilk doğuşundan beri var olan inançların bir devamı ve karması olduğunu söyleyen çok sayıda uzman görüşü var. Dersim araştırmacıları da, Dersim inancının bu inançların bir karışımı olduğunu söylüyor. Bu eski inançlar, öncesini bir yana bırakırsak yazılı tarihi bize sunan Sümer’le Mezopotamya’dan başlar, Anadolu’da Hitit, Hurri, Urartuyla devam eder, eski Mısırdan Grek uygarlığına, İran’dan eski Hint uygarlığına kadar uzanır

Xızır, Dersim Aleviliğinin çeşitli yanlarıyla anlaşılabilmesinde en önemli merkezi karakterlerin başında gelir. Onun dinî statüsü, her şeyden önce bu inanç sisteminin teolojik niteliği hakkında bazı temel fikirler verebilmektedir.

Ali’nin de ötesinde, günlük hayatta Tanrı’yı ( Heq/Haq) bile gölgede bırakacak kadar güçlü bir konuma sahip bu mitolojik karakter, yaratma eylemi dışında Tanrı’ya özgü neredeyse bütün fonksiyonları üstlenmiş görünmektedir. Bu dinin mensuplarını, özellikle de dindar pratisyenlerini koruyup onlara merhamet göstermesi, onun Dersim Alevi halk dindarlığında baskın biçimde Tanrı’nın yerine geçtiğini ya da minör bir Tanrı olarak, daha çok ‘bu dünyanın efendisi’ olduğunu gösteren unsurlardan biri olarak göze çarpmaktadır.

İnanışa göre, Xızır darda kalanlar, yetimler, garibanlar, kimsesizler ya da yolda olanlar için söz konusu dinsel düsturun uygulanıp uygulanmadığını görmek amacıyla insanları pek çok zaman test etmektedir. Genellikle fakir bir ihtiyar ya da bir derviş kılığında insanların karşısına çıkıp yardım istemekte, imkânı olup da bu isteği geri çevirenleri ise cezalandırmaktadır. O yalnızca yoksulların ve gariplerin değil, hasta ve yaralıların ve çocukların da yardımcısıdır. Bu yüzden baht sahibi (Xızır ve bexto) olmasının yanı sıra, baht ve murad açan sayılmıştır (Xızıro bext u mirodu). Dara düşenler için ‘o Hızır’ın bahtındadır,

Xızır, Dersim Alevi halk inançlarında Tanrı’ya özgü görülen daha pek çok niteliği bünyesinde barındırır. Bunlardan biri de, onun rızk veren olarak görülmesidir. Yörede ondan rızk istemekle ilgili bazı dualar vardır. Sözgelimi, ‘ya rızk dağıtan Xızır! Çoluk çocuğumuzun rızkını sen veresin, onu azaltmayasın!’ ya da ‘ya Xızır! Bize hayırlı nesil ile hayırlı rızk ver,’ diye dua edilmektedir.

Rızk vermekle ilişkili olarak, Xızır’ı yörenin halk dindarlığında Tanrı konumuna yükselten bir başka özelliği vardır. Bu ise, onun Ali gibi (Comerd Oli) Hakkın sıfatlarından biri olan cömertlikle anılıyor olmasıdır. ‘Hızır rahmet ve cömertliğin efendisidir,’ ( Xızır wayıre ram u comerdio!) ifadesi, böylece bu dağlık coğrafyanın kadim kültürlerle ilişkili dinsel inançlarını anlamak kadar, onun dinsel statüsünü belirlemede de önemli bir ipucudur.

Xızır’ın rahman oluşu, diğer bir ifadeyle bext sahibi olması, onun sözgelimi ansızın kapıda beliren aç ve savunmasız yolculara koruyuculuk yapmasında da kendini gösterir. Bu bakımdan ‘Tanrı misafiri’ kavramının Dersim Alevilerindeki karşılığının ‘Xızır’ın misafiri’(meymana Xızıri/mivanê Xızır) olmasına şaşmamak gerekir. Kaldı ki, inanışa göre o da fakir bir yolcu kılığında evlere konuk olarak, insanların aç ve açıkta kalanlara olan merhametlerini test etmektedir. Yörede bununla ilgili ‘tuskê Xızırî’ deyimi vardır. O özellikle aşiret kavgaları ya da doğal afetler gibi olaylar sonrasında korumasız kalan ve sahip çıkılması için birilerinin yanına verilen çocuklara ya da delikanlılar için kullanılır ve sözü edilen kimsenin Xızır’ın koruması altında oluşunu ifade eder.

Xızır inancı bağlamında Dersim’deki bext anlayışı Türkçedeki baht muhtevasından daha kapsamlıdır. Öyle ki, Xızır’ın şans getirmenin ötesinde bağışlayıcılık ve koruyuculuk gibi Tanrısal bazı vasıfları vardır. Böylece, o Alevi halk dindarlığında Tanrı’dan daha faal bir karakter olarak, hem günlük hayatta onun yerine geçmiş, hem de onunla özdeşleştirilebilmiştir

Kısacası, yörede İslami tanrı anlayışından çok daha farklı bir Tanrı, yanı sıra Kur’an’ın Kehf suresinde geçtiği genel olarak kabul edilen Xızır’dan da farklı bir Xızır hayat bulmuştur.

Bu nedenle onu salt bir melek, bir veli ya da bir peygamber olarak tanımlamak, Raa Haqî/Riya Haqî halk dindarlığının baskın bâtınî karakterini silmek olarak yorumlanmaktadır.

Xızır’ın Raa Haqî/Riya Heqî halk dindarlığındaki tanrısal vasıflarından biri de, onun kendisine yapılan yakarışları duyabilmesidir. Bu yüzden o ‘duyan’ (goşdaro) olarak anılır. Bu ise, Xızır’ın Dersim halk anlatılarından birinde Tanrı gibi her şeyi görebiliyor olma yetisiyle ilgilidir. Dersim’de anlatılan bir öyküden anlaşıldığına göre, o Tanrı’dan bile önce görebiliyor olmakla ödüllendirilmiştir. Rivayet şöyledir: Dara düşen herkesin önce ve en çok Xızır’dan yardım diliyor olması, bir zaman sonra Hakk’ın meleklerini rahatsız eder. Onlar da bu durumu Hakk’a şikâyet ederler. Hak sonunda Xızır’ı huzuruna çağırır ve duyduklarını ona sorar. Xızır Hakk’a cevap verirken, aniden elini havaya kaldırır ve bir şeyi tutar gibi yapar. Bunu fark eden Hak, ona neden böyle yaptığını sorar. Xızır ise, denizde bir geminin fırtınaya tutulduğunu ve kendisinden yardım istendiğini belirterek, onları fırtınadan kurtardığını söyler. Hak bakar ki, gerçekten de denizde bir gemi fırtınaya rağmen hiçbir şey olmamış gibi yoluna devam ediyor. Bunun üzerine meleklere dönerek, Xızır’ın işine karışmamalarını, onun dilediğini yapmakta serbest olduğunu söyler.

Özetle; Xızır, Dersim Aleviliğinin ana düsturlarının merkezî referansı olup, bu dinin bir anlamda temeli sayılır. Bu nedenle o, adalet ve hakkaniyeti, saflık ve temizliği ve mazlum ve masum olmayı (ya da öyle olanları korumayı) temsil etmektedir. Daha da önemlisi, hakikat prensibi de bazen Xızır tarafından temsil edilir ve o doğruluğun temsilcisi ve koruyucusu sayılır. Kalbi temiz olmak, yoksula, mazluma yardım edip adaletli olmak ve doğruluktan sapmamak, hep Xızır’la ilgili prensiplerdir. Dersim Alevilerinin kendi inançlarına verdikleri Raa Haqî ya da Riya Heqî, (Hak-Adalet Yolu) ismi de bununla ilgilidir, çünkü Raa Haqi inancı, yaratıcı kadar doğruluğun, adaletin ve hakikatin yolu demektir.

 

• Müjgan Halis
• Oca 14 2020 12:18 Gmt+3
• Last Updated On: Oca 15 2020 03:24 Gmt+3

Kaynatlar:

Alevi Kürtler – Erdal Gezik – İletişim Yayınları

Dersim Aleviliği İnanç Terimleri Sözlüğü  - Erdal Gezik, Hüseyin Çakmak, Kalan Yayınları