WELG | ANKARA – Avrupa'nın yıllardır kendi sınırları içinde çözmek istemediği plastik atık sorunu, giderek daha fazla Türkiye'nin omuzlarına yükleniyor. Çin'in 2017 yılında plastik atık ithalatını büyük ölçüde yasaklamasının ardından Avrupa'dan çıkan milyonlarca ton plastik atığın yeni adreslerinden biri Türkiye oldu. Ancak uzmanlar, bu sürecin yalnızca ekonomik değil; aynı zamanda çevresel adalet, halk sağlığı ve ekolojik güvenlik meselesi olduğunu vurguluyor.

İstanbul Politikalar Merkezi tarafından yayımlanan ve çevre bilimci Prof. Dr. Sedat Gündoğdu tarafından hazırlanan politika notu, Türkiye'nin küresel plastik atık ticaretindeki rolünü yeniden tartışmaya açtı. Çalışma, asıl sorunun ithal edilen atık miktarı değil, bu atıkların gerçekten ne kadarının geri dönüştürüldüğü ve ne kadarının çevreye karıştığı olduğunu ortaya koyuyor.

"Atık Ticareti" mi, "Atık Sömürgeciliği" mi?

Rapora göre gelişmiş ülkeler, kendi sınırları içerisinde yönetmek istemedikleri atıkları daha düşük maliyetlerle ekonomik olarak daha kırılgan ülkelere gönderiyor. Bu nedenle plastik atık ticareti uzun süredir "atık sömürgeciliği", "ekolojik emperyalizm" ve "çevresel adaletsizlik" kavramlarıyla birlikte tartışılıyor.

Çalışmada, geçmişte Haiti ve Nijerya'da yaşanan uluslararası atık skandalları hatırlatılırken, bugün Avrupa'dan Türkiye'ye yönelen plastik atık akışının da benzer bir çerçevede değerlendirilmesi gerektiği belirtiliyor.

Çin Yasakladı, Avrupa Türkiye'ye Yöneldi

Rapora göre Türkiye'nin plastik atık ithalatındaki sıçrama, Çin'in ithalat yasağından sonra hızlandı. 2018 yılında yaklaşık 437 bin ton olan plastik atık ithalatı, 2024 yılında 1,29 milyon tona kadar yükseldi. Böylece Türkiye, Avrupa'nın en büyük plastik atık alıcılarından biri haline geldi.

Bu artış genellikle geri dönüşüm sektörünün büyümesiyle açıklansa da rapor, rakamların tek başına olumlu bir tablo ortaya koymadığını belirtiyor.

Türkiye Kendi Atığını Yönetebiliyor mu?

Rapora göre Türkiye yılda yaklaşık 32-33 milyon ton belediye atığı üretiyor. Bunun yaklaşık 3,3 milyon tonunu plastik atıklar oluşturuyor. Buna rağmen belediye atıklarının yüzde 80 ila 90'ı hâlâ depolama sahalarına gönderiliyor ya da düzensiz biçimde bertaraf ediliyor.

Bu durum, Türkiye'nin kendi atık yönetim sistemindeki sorunlar çözülmeden milyonlarca ton yabancı atığı işlemesinin ciddi soru işaretleri yarattığını ortaya koyuyor.

Veriler Birbirini Tutmuyor

Raporda dikkat çekilen önemli başlıklardan biri de veri karmaşası.

Birleşmiş Milletler, Eurostat, Basel Action Network, PAGEV ve Türkiye Ticaret Bakanlığı'nın açıkladığı plastik atık rakamları arasında ciddi farklılıklar bulunuyor. Aynı yıl için açıklanan veriler arasında yüz binlerce tonluk farklar olduğu belirtiliyor.

Bu durum, Türkiye'ye gerçekte ne kadar atık geldiğinin ve bu atıkların nasıl işlendiğinin tam olarak izlenemediği yönündeki eleştirileri güçlendiriyor.

Atık Tesise Giriyor, Sonrası Belirsiz

Rapora göre Türkiye'de kullanılan Mobil Tehlikeli Atık Takip Sistemi (MoTAT), atıkların tesise kadar olan yolculuğunu takip edebiliyor. Ancak atık tesis kapısından girdikten sonra ne olduğu konusunda ciddi boşluklar bulunuyor.

Uzmanlar, geri dönüşüme uygun olmayan atıkların yakılması, doğaya bırakılması veya kayıt dışı yollarla sistem dışına çıkarılması risklerine dikkat çekiyor.

Adana Alarm Veriyor

Raporda yer alan araştırmalara göre Adana'daki geri dönüşüm bölgelerinde mikroplastik kirliliği ciddi boyutlara ulaştı. Bazı sulama kanallarında mikroplastik yoğunluğunun, tesislerin yukarısındaki bölgelere göre 132 kat daha fazla olduğu tespit edildi. Saatte milyarlarca mikroplastik parçacığının çevreye karıştığı belirtiliyor.

Bu durum yalnızca çevreyi değil, tarım alanlarını, gıda zincirini ve halk sağlığını da doğrudan etkiliyor.

Yangınlar ve Kirlilik İddiaları

Rapora göre plastik geri dönüşüm tesislerinde çıkan yangınların sayısı son yıllarda dikkat çekici biçimde arttı. 2017 yılında 6 olan yıllık yangın sayısı, 2022 yılında 125'e yükseldi. Bazı çevre örgütleri ve uzmanlar, geri dönüştürülmesi maliyetli atıkların yakılarak ortadan kaldırıldığı yönündeki iddiaların araştırılması gerektiğini belirtiyor.

Asıl Soru: Kimin Çöpü, Kimin Bedeli?

Raporun sonunda ortaya çıkan temel soru oldukça net:

Avrupa kendi plastik atık yükünü dışarıya aktarırken, bunun çevresel ve sağlık maliyetini kim ödüyor?

Çevre örgütleri ve uzmanlara göre mesele artık yalnızca geri dönüşüm değil; emekçilerin yaşadığı bölgelerin, tarım alanlarının, su kaynaklarının ve halk sağlığının korunması meselesidir.

Türkiye'nin önünde duran soru ise giderek daha yakıcı hale geliyor:

Türkiye gerçekten Avrupa'nın plastiklerini geri dönüştüren bir ülke mi, yoksa küresel plastik kirliliğinin yeni taşıyıcısı mı oluyor?

Yardıncı Kaynak: DW Türkçe

@welgmedya.com