WELG | Dersim - Araştırmacı-yazar Erdal Yıldırım, Koçgiri ve Dersim direnişinin simge isimlerinden Alişer Efendi ile Zarife Xanım'ın katledilişlerinin 89. yılı dolayısıyla kaleme aldığı kapsamlı değerlendirmede, tarihsel hafızanın korunmasının önemine dikkat çekti. Yıldırım, Alişer Efendi ve Zarife Xanım'ın yalnızca kendi dönemlerinin değil, bugün de Kürt halkı ve Alevi/Kızılbaş toplumu açısından yol gösterici isimler olarak hatırlandığını vurguladı.

Yıldırım yazısında, Alişer Efendi ve Zarife Xanım'ın birkaç altın karşılığında ihanet eden kişiler tarafından katledildiğini hatırlatarak, ihanet edenlerin isimlerinin tarih içinde unutulduğunu; buna karşın Alişer ve Zarife'nin halkın hafızasında saygıyla yaşamaya devam ettiğini ifade etti.

Araştırmacı-yazar, "Onları öldürenler tarihin çöplüğüne gönderildi. Bugün toplum onları yalnızca ihanetleriyle hatırlıyor. Alişer Efendi ile Zarife Xanım ise aradan geçen 89 yıla rağmen Dersim'de, Koçgiri'de ve tüm Kürt coğrafyasında sevgi ve saygıyla anılmaya devam ediyor" değerlendirmesinde bulundu.

Alişer Efendi'nin Dersim'deki çalışmaları

Yıldırım'ın aktardığına göre Alişer Efendi, 1921 yılında Dersim'e geçmesinin ardından 9 Temmuz 1937'de yaşamını yitirene kadar Seyit Rıza'nın yanında kaldı.

Bu süreçte yalnızca siyasi çalışmalar yürütmekle kalmadığını belirten Yıldırım, Alişer Efendi'nin aşiretler arasında birlik oluşturmak için yoğun çaba gösterdiğini, ulusal bilinç üzerine çalışmalar yaptığını, köylerde okuma-yazma öğrettiğini, şifalı bitkilerle hekimlik yaptığını ve aynı zamanda önemli şiirler kaleme aldığını ifade etti.

Yıldırım, Alişer Efendi'nin yazıları ve şiirlerinin bulunduğu sandığın daha sonra istihbarat subayı Nazmi Sevgen'e teslim edildiğini, bu belgelerin halen devlet arşivlerinde bulunduğunun tahmin edildiğini de dile getirdi.

Zarife Xanım'ın kadınlara yönelik çalışmaları

Yazıda Zarife Xanım'ın da dönemin toplumsal koşullarında alışılmış kalıpları aşan bir mücadele yürüttüğü anlatıldı.

Yıldırım, Zarife Xanım'ın erkeklerle birlikte siyasi toplantılara katıldığını, bölgedeki kadınlara okuma-yazma öğrettiğini, kadınların toplumsal yaşamda daha aktif rol üstlenmesi için çalıştığını ve askeri eğitimler verdiğini belirtti.

1920'lerde yapılan tarihi tartışma

Erdal Yıldırım, yazısında 1920'li yılların başında Sivas'ın Divriği ilçesine bağlı bir köyde gerçekleştirilen önemli bir toplantıya da geniş yer verdi.

Toplantıya Mehmet Nuri Dersimi, Hasan Hayri (Kanko), Alişer Efendi, Zarife Xanım, Feratu Aşireti'nden Cemşi ile Ağuçan Ocağı'ndan bir Pir'in katıldığını aktaran Yıldırım, görüşmenin Kürt halkının geleceğine ilişkin farklı siyasal yaklaşımları ortaya koyduğunu ifade etti.

Yıldırım'ın aktardığına göre Hasan Hayri, Mustafa Kemal'in Kurtuluş Savaşı sonrasında Kürtlere haklarının verileceğini söylediğini belirterek ortak mücadeleden yana görüş bildirdi.

Hasan Hayri'nin, Kürt toplumunun bağımsız bir devlet kurmaya hazır olmadığını, aşiretler arasındaki bölünmüşlüğün önemli bir sorun oluşturduğunu savunduğu ifade edildi.

Mehmet Nuri Dersimi'nin değerlendirmesi

Toplantıda söz alan Mehmet Nuri Dersimi'nin ise farklı bir değerlendirme yaptığı belirtiliyor.

Yıldırım'ın aktardığına göre Dersimi, Kurtuluş Savaşı sonrasında Kürt-Türk kardeşliği söyleminin sona ereceğini ve Kürtlerin yeniden dışlanacağını öngördüğünü dile getirdi.

Alişer Efendi: "Demir tavında dövülür"

Araştırmacı-yazar Erdal Yıldırım, Alişer Efendi'nin toplantıda yaptığı konuşmayı da ayrıntılı biçimde aktarıyor.

Alişer Efendi'nin, Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılmasıyla birçok ulusal devletin ortaya çıktığını belirterek, Kürt halkının da kendi kaderini tayin hakkına sahip olduğunu savunduğunu ifade eden Yıldırım, Alişer'in şu değerlendirmelerine yer veriyor:

"Ağalar, demir tavında dövülür. Osmanlı hanedanlığından birçok milli devlet çıktı. Çağ milli ayaklanmalar çağıdır. Kürtler milli benliğe sahip değil de Türkler çok mu sahip? Allah'ın izni ile biz de akıllı davranırsak bir milli devlet olarak çıkarız. Siyasette acımak yoktur, akıl vardır."

Yıldırım, Alişer Efendi'nin aynı konuşmada İttihat ve Terakki kadrolarına duyduğu güvensizliği dile getirerek, "Bunlar için en iyi Kürt ölü Kürt'tür." sözünü kullandığını da aktarıyor.

Cemşi Ağa'nın uyarısı

Toplantıda söz alan Cemşi Ağa'nın ise Kürt toplumundaki aşiret ayrılıklarına dikkat çekerek, acele kararların yeni yenilgiler doğurabileceği yönünde görüş bildirdiği belirtiliyor.

"Bizim daha yürüyecek çok yolumuz var"

Yazının en dikkat çeken bölümünü ise Zarife Xanım'ın toplantıyı sonlandıran sözleri oluşturuyor.

Yıldırım'ın aktardığına göre, tartışmanın uzaması üzerine Zarife Xanım, Alişer Efendi'ye dönerek şu ifadeleri kullandı:

"Hevalê mın, anlaşılan o ki hepimizin kendi doğruları var. Belli ki herkes kendi yolunda gidecek. Dileğim o ki ileride karşılaşacağımız yer Dersim'in selameti olsun. Biz kendi yolumuzda yürüyelim. Kanaatimce bu tartışmanın devamında bir fayda yoktur. Gelecek erken davrananın olacaktır. Bizim daha yürüyecek çok yolumuz var."

Yıldırım, bu sözlerin yalnızca dönemin siyasal tartışmalarını değil, günümüze uzanan tarihsel bir perspektifi de yansıttığını savundu.

"Hiçbir şey için geç değil"

Araştırmacı-yazar Erdal Yıldırım, değerlendirmesinin sonunda Alişer Efendi ve Zarife Xanım'ın ortaya koyduğu siyasal perspektifin bugün de önemini koruduğunu belirterek şu ifadeleri kullandı:

"Yaklaşık bir asır önce yapılan bu değerlendirmeler bugün de yol göstermeye devam ediyor. Eğer tarih içinde yaşanan kırılmalarda bu perspektif doğrultusunda yürünebilseydi, bugün çok farklı bir tabloyla karşı karşıya olunabilirdi. Ama hiçbir şey için geç değil. Tıpkı Zarife Ana'nın söylediği gibi; herkes kendi yolunu çizmiş olabilir. Ancak bizim daha yürüyecek çok yolumuz var."

Yıldırım, yazısını "Yolun aydınlıklara ulaşması için mücadele edenlere bin selam, özgürlük için çarpan yüreklere aşk olsun" sözleriyle tamamladı.

Kaynak: Erdal Yıldırım, Gölgeden Şafağa Koçgiri, 2. Baskı, Peri Yayınları, İstanbul, 2026; Doğan Munzuroğlu, Dağlara Secere Yazan Adam, Kalan Yayınları, 2008.

@welgmedya.com