WELG | ANKARA - Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP), 14 Ağustos’ta kuruluşunun 25’inci yılını kutluyor. “Adalet”, “kalkınma” ve demokratikleşme vaatleriyle iktidara gelen parti, çeyrek asrın sonunda ekonominin ağır bir krize sürüklendiği, demokratik kurumların işlevsizleştirildiği, yargı bağımsızlığının tartışmalı hale geldiği ve insan haklarında ciddi gerilemelerin yaşandığı bir Türkiye bıraktı.

Recep Tayyip Erdoğan, Abdullah Gül ve Bülent Arınç’ın öncülüğünde 2001’de kurulan AKP, 3 Kasım 2002 seçimlerinde yüzde 34,28 oy alarak tek başına iktidara geldi.

AKP, 2001 ekonomik krizinin ardından oluşan toplumsal tepkiyi arkasına alarak merkez sağdaki siyasi boşluğu doldurdu. Ancak partinin kuruluş yıllarındaki reform, Avrupa Birliği, hukuk devleti ve “muhafazakâr demokrasi” söylemlerinin yerini zamanla tek adam yönetimi, güvenlikçi politikalar ve otoriterleşme aldı.

Neoliberal politikalarla iktidara geldi

AKP iktidara geldiğinde, Kemal Derviş döneminde IMF ve Dünya Bankasının desteğiyle hazırlanan “Güçlü Ekonomiye Geçiş Programı”nı büyük ölçüde sürdürdü.

Bankacılık sistemindeki düzenlemeler, Merkez Bankasının görece bağımsızlığı, özelleştirmeler, düşük ücret politikası ve uluslararası sermaye girişleri AKP’nin ilk dönem ekonomi modelinin temelini oluşturdu.

Partinin kuruluş döneminde uzun süre görev yapan siyaset bilimci ve kamuoyu araştırmacısı İbrahim Uslu da AKP’nin 2001’de dönemin uluslararası koşullarına uygun neoliberal bir parti olarak kurulduğunu belirtti.

Uslu’ya göre parti, neoliberal ekonomi politikalarını 2013’e kadar sürdürdü; ardından kendisini giderek daha popülist, milliyetçi ve otoriter bir çizgiye taşıdı.

Ekonomik büyümenin bedelini emekçiler ödedi

AKP’nin ilk yıllarında yaşanan ekonomik büyüme, geniş toplum kesimlerine kalıcı refah olarak yansımadı. Özelleştirmeler, taşeronlaşma, sendikasızlaştırma, düşük ücret ve güvencesiz çalışma düzeni milyonlarca emekçinin yaşamını doğrudan etkiledi.

Yüksek dış kaynak girişlerine ve borçlanmaya dayalı ekonomik model, ilerleyen yıllarda Türk lirasının değer kaybetmesi, yüksek enflasyon, artan hayat pahalılığı ve gelir dağılımındaki bozulmayla ağır bir krize dönüştü.

İktidarın Merkez Bankasına müdahaleleri ve “faiz sebep, enflasyon sonuç” yaklaşımı ekonomik istikrarsızlığı daha da derinleştirdi. Ücretler ve emekli aylıkları enflasyon karşısında erirken, toplumun geniş kesimleri barınma ve temel gıda ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanmaya başladı.

Kuruluşunda “yoksullukla mücadele” sözü veren AKP döneminde, sosyal yardımlar kalıcı bir hak olmaktan çok siyasi bağımlılık ilişkilerinin aracı haline getirildi.

Gezi ile birlikte baskıcı dönem derinleşti

AKP’nin siyasi çizgisindeki en önemli kırılmalardan biri 2013’teki Gezi Parkı protestoları oldu. Barışçıl gösterilere yönelik sert polis müdahalesi, iktidarın toplumsal muhalefete karşı giderek daha tahammülsüz bir tutum benimsediğini ortaya koydu.

Aynı yıl gündeme gelen 17-25 Aralık yolsuzluk soruşturmalarının ardından yargı ve emniyet bürokrasisinde kapsamlı tasfiyeler gerçekleştirildi. İktidar, yolsuzluk iddialarıyla hesaplaşmak yerine devlet kurumları üzerindeki siyasi denetimini daha da artırdı.

2015 seçimleri arasındaki çatışmalı dönem ve 15 Temmuz 2016 darbe girişiminin ardından ilan edilen olağanüstü hâl, demokratik hakların sınırlandırılmasının gerekçesi olarak kullanıldı.

Kanun hükmünde kararnamelerle on binlerce kişi kamu görevinden çıkarıldı; gazeteler, televizyonlar, dernekler ve kurumlar kapatıldı. Seçilmiş belediye başkanlarının yerine kayyum atanması, halk iradesinin doğrudan merkezi yönetim tarafından devre dışı bırakılmasının simgelerinden biri oldu.

Parlamenter sistem tasfiye edildi

16 Nisan 2017 referandumuyla kabul edilen Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi, yasama, yürütme ve yargı arasındaki güçler ayrılığını büyük ölçüde ortadan kaldırdı.

Başbakanlık kaldırılırken yürütme yetkisi Cumhurbaşkanında toplandı. Meclisin denetim gücü zayıflatıldı; Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, parlamentonun yasama yetkisini sınırlandıran temel araçlardan biri haline geldi.

AKP’nin MHP ile kurduğu Cumhur İttifakı, iktidarın milliyetçi ve güvenlikçi yönelimini daha da güçlendirdi. “Yerli ve milli” söylemi; muhalifleri, hak savunucularını, gazetecileri ve iktidarı eleştiren toplum kesimlerini hedef alan bir siyasi ayrıştırma aracına dönüştü.

Yargı bağımsızlığı ve insan hakları geriledi

AKP iktidarının 25 yıllık döneminde yargının siyasi iktidardan bağımsız hareket edip edemediği Türkiye’nin en temel tartışmalarından biri oldu.

Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarının uygulanmaması, hukuk devletinin geldiği noktayı gösteren başlıca örnekler arasında yer aldı.

Selahattin Demirtaş, Osman Kavala, seçilmiş siyasetçiler, belediye başkanları, gazeteciler ve hak savunucularına ilişkin davalar, Türkiye’nin uluslararası alandaki insan hakları sicilini ağırlaştırdı.

İfade ve basın özgürlüğü üzerindeki baskılar artarken eleştirel gazeteciler yargı soruşturmaları, tutuklamalar, yayın yasakları ve ekonomik yaptırımlarla karşı karşıya bırakıldı.

2024’te seçmen AKP’yi ikinci sıraya düşürdü

AKP, 2007 genel seçimlerinde yüzde 46,6, 2011’de ise yüzde 49,8 oy alarak siyasi gücünün zirvesine ulaştı. Haziran 2015 seçimlerinde ilk kez tek başına Meclis çoğunluğunu kaybetti ancak aynı yılın kasım ayında yapılan erken seçimle yeniden çoğunluğu elde etti.

Parti, 2018 ve 2023 seçimlerinde MHP ile oluşturduğu Cumhur İttifakı sayesinde iktidarını sürdürdü.

31 Mart 2024 yerel seçimleri ise AKP açısından tarihî bir yenilgi oldu. CHP ülke genelinde birinci parti olurken İstanbul’da Ekrem İmamoğlu, Ankara’da Mansur Yavaş yeniden seçildi. AKP, 22 yıllık iktidarının ardından ilk kez ülke genelinde ikinci sıraya geriledi.

Bu sonuç, ekonomik krize, hayat pahalılığına ve otoriter yönetime karşı biriken toplumsal tepkinin sandığa yansıması olarak değerlendirildi.

Yeni süreç demokratikleşme getirecek mi?

İktidarın Kürt sorununu çözmek yerine uzun yıllar boyunca güvenlik politikalarıyla yönetmesi, çatışmaları ve toplumsal kutuplaşmayı derinleştirdi.

Bugün yürütülen yeni sürecin gerçek bir demokratikleşmeye dönüşüp dönüşmeyeceği ise belirsizliğini koruyor. Sadece PKK’nın silahsızlandırılmasına odaklanan ve Kürt halkının demokratik haklarını kapsamayan bir yaklaşımın kalıcı barış üretmesi mümkün görünmüyor.

İbrahim Uslu’ya göre iktidar demokratikleşmeyi kendi geleceği açısından bir risk olarak görüyor. Uslu, AKP’nin kuruluş dönemindeki demokratikleşme söylemine geri dönmesinin mevcut iktidar yapısıyla bağdaşmadığını savunuyor.

İktidarın, ekonomide yaratamadığı başarı hikâyesini “40 yıllık sorunu çözen yönetim” söylemi üzerinden kurmaya çalıştığı değerlendirmeleri yapılıyor.

AKP artık kuruluşundaki parti değil

AKP, 25 yıl önce Avrupa Birliği üyeliği, hukuk devleti, ekonomik istikrar ve yasaklarla mücadele vaatleriyle yola çıktı. Bugün ise ülke; ağır ekonomik kriz, yüksek enflasyon, derin yoksulluk, kurumsal çöküş, siyasi baskılar ve gerileyen insan haklarıyla karşı karşıya.

Parti, “muhafazakâr demokrat” kimliğinden uzaklaşarak devletin kurumlarını tek merkezde toplayan, seçimleri kazanmayı demokrasinin tek ölçüsü sayan ve eleştiriyi tehdit olarak gören otoriter bir iktidar yapısına dönüştü.

AKP’nin 25 yıllık bilançosu yalnızca bir partinin dönüşümünü değil, Türkiye’de parlamenter demokrasinin aşındırılmasını ve cumhuriyet kurumlarının tek kişi yönetimine bağlanmasını da gösteriyor.

AKP bundan sonra yoluna nasıl devam ederse etsin, Türkiye’nin önündeki temel mesele iktidardaki partinin geleceği değil; demokrasinin, hukuk devletinin, ekonomik adaletin ve temel hakların yeniden nasıl kurulacağıdır.

@welgmedya