WELG | İSTANBUL - 17 Ağustos 1999 depreminin üzerinden 27 yıl geçmesine rağmen İstanbul’un beklenen Marmara depremine karşı hazırlıkları tamamlanmadı. Şehir Plancıları Odası 2. Başkanı Özgürgün Gürbüz, deprem hazırlığının yalnızca binaların yenilenmesine indirgenemeyeceğini belirterek altyapıdan ulaşım sistemine, toplanma alanlarından geçici barınmaya kadar bütüncül bir kamu politikası çağrısı yaptı.

Kocaeli’nin Gölcük ilçesi merkezli 7,4 büyüklüğündeki deprem, 45 saniye içerisinde büyük bir yıkıma yol açtı. Resmî verilere göre 18 binden fazla kişi hayatını kaybetti, on binlerce kişi yaralandı ve yaklaşık 300 bin yapı farklı derecelerde hasar gördü.

İstanbul’da özellikle Avcılar, Küçükçekmece ve Bağcılar’da yaşanan yıkım; yalnızca fay hattının değil, yapı güvenliğinin, zemin koşullarının ve kent planlamasının da yaşamsal önem taşıdığını gösterdi.

“Sorun bilgi değil, uygulama ve koordinasyon”

Gürbüz, İstanbul için 1999’dan bu yana çok sayıda çalışma ve risk analizi hazırlandığını hatırlattı.

2002 tarihli JICA çalışmasının mahalle ölçeğinde bina ve altyapıların hasar görebilirliğini incelediğini, 2003 İstanbul Deprem Master Planı’nın ise imar, altyapı, finansman, hukuk, eğitim ve afet yönetimini birlikte ele aldığını belirtti.

Bu raporlarda tespit edilen sorunların hâlâ tartışılıyor olmasının teknik bilgi eksikliğinden değil, uygulama ve kurumlar arası koordinasyon yetersizliğinden kaynaklandığını vurguladı.

Dönüşüm bina sayısıyla ölçülemez

Kentsel dönüşüm ile deprem riskinin azaltılmasının aynı anlama gelmediğine dikkat çeken Gürbüz, riskli yapıların yenilenmesinin hazırlığın yalnızca bir parçası olduğunu söyledi.

Dönüşümün başarısının; hangi yapıların öncelikli olarak yenilendiği, yüksek riskli bölgelerde çalışmaların ne kadar hızlı ilerlediği, altyapı ve ulaşım sistemlerinin nasıl güçlendirildiği ve nüfus yoğunluğunun nasıl değiştiği üzerinden değerlendirilmesi gerektiğini belirtti.

Gürbüz, aksi halde bina ölçeğinde başarılı görünen ancak kent ölçeğinde yetersiz kalan bir dönüşüm modeli ortaya çıkacağı uyarısında bulundu.

Depreme dayanıklı konut piyasanın insafına bırakılamaz

“Yarısı Bizden” kampanyası kapsamında hibe, kredi ve tahliye desteğiyle toplam 1 milyon 875 bin TL sağlandığını belirten Gürbüz, desteğin gerçek inşaat maliyetleri karşısında yeterliliğinin sorgulanması gerektiğini söyledi.

Yeni yapı maliyetinin destek tutarını aşan kısmının özellikle düşük ve orta gelirli aileleri ağır bir borç yüküyle karşı karşıya bıraktığına dikkat çekti.

Geliri, mevcut borçları ve geçici barınma giderleri hesaba katılmayan bir modelin bazı yurttaşları dönüşüm sürecinin dışında bırakabileceğini belirten Gürbüz, “Depreme dayanıklı konut bir piyasa malı olmaktan çıkarılıp temel bir kamu politikası hedefi olarak ele alınmalı” dedi.

“Binalardan sağ çıkmak yetmez”

Deprem anında binalardan sağ çıkmanın tek başına yeterli olmadığını vurgulayan Gürbüz, afet sonrasında kentin çalışmaya devam etmesi gerektiğini söyledi.

İnsanların güvenli biçimde tahliye edilmesi, hastanelere ulaşabilmesi, arama-kurtarma ekiplerinin bölgelere girebilmesi; temiz su, elektrik ve iletişim hizmetlerinin sürdürülebilmesi gerekiyor.

6 Şubat 2023 depremlerinin yolların, enerji hatlarının, haberleşme sistemlerinin ve diğer altyapı unsurlarının önemini bir kez daha gösterdiğini belirten Gürbüz, İstanbul’un hazırlığının yalnızca yapı güvenliği üzerinden tanımlanamayacağını ifade etti.

Toplanma alanları ve tahliye yolları korunmalı

Gürbüz, riskli yapıların dönüştürülmesinin yanında altyapının güçlendirilmesini, tahliye koridorlarının güvence altına alınmasını ve toplanma alanlarının yapılaşmaya karşı korunmasını istedi.

Enerji, su ve haberleşme sistemlerinin afet senaryolarına göre yeniden düzenlenmesi gerektiğini vurgulayan Gürbüz, dönüşümün birbirinden kopuk projelerle değil, kent ölçeğinde bütüncül bir planla yürütülmesi gerektiğini söyledi.

Kamunun denetim sorumluluğunun yalnızca binaların teknik açıdan yönetmeliğe uygunluğunu kontrol etmekle sınırlı olmadığını belirten Gürbüz; imar, mülkiyet, altyapı kapasitesi, nüfus yoğunluğu ve kamu yararının da denetlenmesi gerektiğini ifade etti.

202 milyar TL deprem vergisi toplandı

Depremin ardından geçici olarak getirilen vergilerden Özel İletişim Vergisi kalıcı hale getirildi. Ancak bu gelirler yalnızca deprem hazırlıkları için kullanılacak bağımsız bir fonda toplanmadı.

2002’den 2026’nın ortasına kadar yaklaşık 202 milyar TL Özel İletişim Vergisi toplandığı, bu tutarın enflasyondan arındırılmış karşılığının yaklaşık 1,8 trilyon TL olduğu belirtildi.

Dönemin Hazine ve Maliye Bakanı Mehmet Şimşek, 2011 yılında bu paraların eğitim, sağlık ve duble yol harcamalarında kullanıldığını açıklamıştı.

Riskli konutların yarısı kamu kaynaklarıyla yenilenebilirdi

İstanbul’daki yaklaşık 8 milyon bağımsız birimin 1,5 milyonunun riskli olduğu tahmin ediliyor.

2026 yılı yapı maliyetleri esas alındığında bu konutların tamamının yenilenmesi için yaklaşık 3 trilyon 712 milyar TL gerekiyor. Enflasyondan arındırılmış Özel İletişim Vergisi gelirinin ise riskli konutların yaklaşık yarısının kamu kaynaklarıyla dönüştürülmesine yeteceği hesaplanıyor.

Merkezi bütçeden yalnızca iki yılda faize ayrılan kaynakla İstanbul’daki riskli konutların tamamının kamusal olarak yeniden inşa edilebileceği belirtiliyor.

Sorun kaynak yokluğu değil, kaynakların hangi toplumsal ihtiyaçlar için kullanıldığıdır. Depreme dayanıklı barınma hakkı yurttaşların borçlanma gücüne terk edilemez.

Yeni rapor değil, uygulama gerekiyor

1999’dan bu yana yapı denetimi, kentsel dönüşüm ve deprem yönetmeliği alanlarında yasal düzenlemeler çıkarıldı. İstanbul için gerekli risk analizleri, planlar ve teknik bilgiler de büyük ölçüde hazırlandı.

Ancak 27 yıl sonra hâlâ aynı sorunların tartışılması, siyasi iktidarların deprem güvenliğini kalıcı ve kamusal bir politika haline getiremediğini gösteriyor.

Gürbüz, İstanbul’un deprem hazırlığının bir inşaat faaliyeti değil, uzun vadeli bir şehircilik ve kamu politikası meselesi olduğunu vurguladı.

İhtiyaç duyulan şey yeni bir rapor hazırlamak değil; en riskli ve ekonomik açıdan en kırılgan bölgeleri önceleyen, maliyeti yurttaşların üzerine yıkmayan, kurumlar arasında koordinasyonu sağlayan kamucu bir dönüşüm programını gecikmeden uygulamaktır.

@welgmedya